گفتگوی تفصیلی جهان نیوز با دکتر لطیفی، معاون شهید رئیسی/ دولت سیزدهم میدانی عمل کرد ولی دولت فعلی جلساتی فکر می‌کند/ هر سه اقدام اصلی دولت چهاردهم در سال اول قانون شکنی بود/ تصمیمات کلان مدیریتی را به سطح یک ایمیل تقلیل دادند/ با رویکرد «نمی‌شود» ۴۰۰ نفر هم در نهاد ریاست جمهوری زیاد هستند/ جریان اصلاحات نه می‌خواهد و نه می‌تواند تغییر ایجاد کند/ شرایط را برای حضور مدیران جوان سخت کردند/ ظریف گفت ما چرخ را از اول اختراع کردیم

گروه سیاسی جهان‌ نیوز: دکتر میثم لطیفی، معاون شهید جمهور و رئیس سازمان اداری استخدامی در دولت سیزدهم در گفت‌وگویی تفصیلی با جهان نیوز به تحلیل تفاوت‌های رویکردی و مدیریتی دولت چهاردهم و دولت شهید آیت‌الله رئیسی پرداخت و با بررسی ریشه‌های ناکارآمدی نظام اداری، چالش‌های ساختار و عاملیت، سیاست‌های انتصابات، جوان‌گرایی، و نقش رسانه در قدرت‌سازی سیاسی، مسیر تحول و رکود در حکمرانی ایران را واکاوی کرد.

لطیفی معتقد است که جریان اصلاحات نه می خواهد و نه می تواند تغییر ایجاد کند؛ چون حیاتش را در ضعف حاکمیت و تقابل با آن حتی وقتی در مصدر حکومت است تعریف کرده است. این عضو کابینه دولت سیزدهم تاکید دارد که هر سه اقدام اصلی دولت آقای پزشکیان در سال اول قانون شکنی بود. مشروح این گفتگو را در ادامه خواهید خواند:

**همه وجود شهید رئیسی امید به خدا و مردم بود

جهان‌نیوز: با گذشت بیش از پانزده‌ماه از آغاز دولت چهاردهم، مهم‌ترین تفاوت‌های مدیریتی و رویکردی آن را نسبت به دولت شهید رئیسی در چه می‌دانید؟ 
میثم‌ لطیفی: ابتدا باید گفت، دولت سیزدهم به دنبال تحول درونزا بود و البته می دانست که این کار دشوار است و از این رو با شعار ایران قوی با تکیه بر جوانگرایی و مردم محوری حرکت کرد. در بسیاری از شاخص های مهم در سه سال دولت سیزدهم، مسیر رو به رشد بود، افزایش رشد اقتصادی به پنج درصد، افزایش بهره وری به سه درصد، مهار کرونا و مرگ و میر دردناک ناشی از آن، تقویت ترانزیت و کریدورها، افزایش صادرات نفت، رتبه بندی معلمان، توجه ویژه به پرستاران، سفرهای استانی متراکم و امیدبخش، عضویت در دو نهاد بسیار مهم بین المللی شانگهای و بریکس، و برداشتن سایه جنگ از کشور از نمونه های مهم عملکرد سه ساله دولت است.

دولت سیزدهم هم برنامه داشت، هم تحول خواه بود و هم برای این کارها از همه ابزارها استفاده می کرد. دولت سیزدهم نگاه خطی و تک بعدی نداشت. مذاکره می کرد ولی بیش از همه به داخل و ظرفیت درونی ایران و ایرانی بها می داد. مذاکره را هم فقط با آمریکا و اروپا پیش نمی برد. به کشورهای همسایه احترام می گذاشت و محترم بود. با قدرت‌های منطقه و فرامنطقه گفتگو و می کرد و در پیمان های مهم منطقه ای و فرامنطقه ای مثل شانگهای و بریکس و اکو حضور فعال داشت ولی باز هم توجه داشت که اگر قرار است تحولی صورت بگیرد اول باید از درون قوی باشیم.

آیت الله رئیسی معتقد بود که کسانی در جنگ پیروزند که اول در ذهنیت خود، پیروز باشند. لذا هیچ وقت صحبتی از یأس و ناامیدی نبود. همه امید بود و شعارش ما می توانیم. خودش سرشار از امید به خدا و مردم بود. به ما امید می داد. به مردم امید می داد. خودش در صف مقدم بود. همه سفرهای استانی اش پر از امید برای مردم بود. سفرهای بین المللی اش پر از اقتدار و هیبت و شوکت ایرانی و سیادت نبوی و علوی بود. این محصول تفوق اندیشه خدا با ماست بود. کسی که با خدا باشد خداوند درهای رحمتش را بر او و مردمانش باز می کند و باران رحمت را بر سر او و مردمش نازل می کند.  

**نگاه جریان اصلاحات به قانون، سطحی و خطی است

جهان: دولت چهاردهم چه مسیری برگزیده و بر چه نکاتی تمرکز کرده است؟
لطیفی: دکتر پزشکیان در زمان انتخابات گفت ما برنامه نمی‌دهیم چون سیاست‌های کلی نظام و برنامه توسعه هفتم وجود دارد و قصد داریم آنها را اجرا کنیم. گرچه این جمله در ظاهر درست است، ولی از نظر کارشناسی نقص دارد، چون هر برنامه‌ای باید اولویت‌بندی، بودجه‌بندی، نظارت و اصلاح شود. جریان اصلاحات نه برنامه‌ مشخص داشت و نه تصور می‌کرد پیروز انتخابات شود، بنابراین وقتی به قدرت رسید حتی به همان وعده‌ها هم عمل نکرد. این جریان در تعریف مسئله نیز اشتباه کرد؛ مثلاً گفت موضوع رفع فیلترینگ است، حال آنکه اصل مسئله تنظیم‌گری فضای مجازی است. همانند رفتار آمریکا با تیک‌تاک، دولت قبل می‌دانست باید برای فضای مجازی قانون و نظم وضع کند، ولی دولت فعلی نظم را محدودیت تلقی کرد و مقابل قانون ایستاد. حتی قانون حجاب و عفاف را اجرا نکرد که تعجب‌برانگیز است، زیرا رئیس‌جمهور در مجلس به قرآن و قانون قسم یاد می‌کند. این رفتارها نشان می‌دهد که نگاه جریان اصلاحات به قانون، سطحی و خطی است و کار به جایی رسیده که برهنگی در جامعه رواج یافته چون هم فضای مجازی رها شده و هم نظام تربیتی ضعیف گردیده است.  

** ظریف گفت ما چرخ را از اول اختراع کردیم/ هر سه اقدام اصلی دولت پزشکیان در سال اول قانون شکنی بود/ تصمیمات کلان مدیریتی را به سطح یک ایمیل تقلیل دادند

جهان: پیامد این رویکرد در سیاست‌گذاری و مدیریت اجرایی چه بوده است؟  
لطیفی: در عرصه اقتصادی و مدیریتی، دولت چهاردهم مسیر درستی را نپیموده است، زیرا شاخص‌های کلان اقتصادی و سازوکارهای مدیریتی آن با ضعف‌هایی بنیادین همراه بوده‌اند. دلار با نرخ پنجاه‌هزار تومان آغاز شد و ظرف کمتر از یک سال از مرز صد‌هزار تومان گذشت، که این نشان از اختلال در سیاست‌های ارزی، کاهش اعتماد عمومی و ضعف تیم اقتصادی دارد. سه اقدام اصلی دولت در سال نخست رفع فیلترینگ، کنار گذاشتن گزینش و عدم اجرای قانون حجاب و عفاف هر سه از جنس تقابل با قانون و ساختارشکنی بدون ارائه جایگزین مؤثر بودند. در سطح مدیریت اجرایی نیز رویکرد دولت چهاردهم به‌جای نظم نهادی و بهره‌گیری از تجربه‌های موفق، به ظاهرگرایی و نمایش سیاسی گرایش یافت. اوایل دولت چهاردهم کمیته‌هایی برای انتخاب مدیران عالی تشکیل دادند و با تبلیغ فراوان گفتند برای نخستین‌بار این کار به شیوه علمی و مشارکتی انجام می‌شود، اما در واقع چنین نبود، چون در دولت‌های پیشین و به‌ویژه در دولت سیزدهم، سازوکارهای تخصصی انتخاب مدیران وجود داشت. دولت سیزدهم پیش‌تر سامانه‌ای دقیق و هوشمند به‌نام دولت‌یار طراحی کرده بود که اطلاعات جامع مدیران، سوابق اجرایی، شاخص‌های صلاحیت و ارزیابی عملکرد در آن ثبت می‌شد. اما پس از آغاز به‌کار دولت چهاردهم، این سامانه حذف شد و به‌جای آن از مردم خواسته شد رزومه خود را از طریق یک ایمیل عمومی ارسال کنند؛ اقدامی نامتعارف و نمایشی که حتی جمع‌آوری داده‌های ابتدایی مدیریتی را ممکن نمی‌کرد. در یکی از جلسات نخست با آقای ظریف، سامانه دولت‌یار برای استفاده در دولت جدید معرفی شد و ایشان با تعجب گفتند: «ای بابا! ما چرخ را از اول اختراع کرده بودیم، کاش از این ظرفیت استفاده می‌کردیم»، اما متأسفانه چنین نشد و پس از ترک بنده از دولت، کل سامانه از بین رفت. بررسی‌های بعدی نشان داد همان کمیته‌های انتخاب مدیران در عمل نیز بی‌اثر بودند، زیرا در مواردی گزینه نهایی هیچ ارتباطی با نظر کمیته نداشت. یعنی حتی این نمایش اداری هم درست اجرا نشد و در واقع نظام انتصابات دولت چهاردهم نه‌تنها تجربه ارزشمند دولت پیشین را کنار گذاشت، بلکه با ساده‌ترین و غیرحرفه‌ای‌ترین روش ممکن، تصمیمات کلان مدیریتی را به سطح یک ایمیل تقلیل داد و نشان داد که مدیریت نمایشی جایگزین مدیریت نهادی شده است.
 

جلسه تودیع دکتر لطیفی با حضور معاون اول رئیس جمهور

جهان: تفاوت دولت های سیزدهم و چهاردهم در جوان گرایی چگونه است؟  
لطیفی: در دولت سیزدهم، میانگین سنی مدیران به‌طور محسوسی پایین بود و رویکرد جوان‌گرایی به‌صورت عملی پیاده شد. نمونه روشن آن دکتر علی بهادری جهرمی بود که هم‌زمان سمت سخنگو و دبیر دولت را بر عهده داشت و در دهه سی زندگی‌اش خدمت می‌کرد؛ مدیری جوان، انقلابی، پرانگیزه و دانشمند که با این ترکیب، ضمن کاهش هزینه‌ها، سرعت تصمیم‌گیری دولت را بالا برد و هماهنگی بیشتری میان بخش‌های اداری ایجاد کرد. در دولت چهاردهم اما همین دو مسئولیت به دو نفر سپرده شد؛ سخنگوی دولت در دهه پنجاه و دبیر دولت در دهه شصت زندگی است، که نتیجه آن افزایش هزینه اداری و فاصله گرفتن از سیاست جوان‌گرایی مورد تأکید رهبر انقلاب در گام دوم انقلاب اسلامی بود. این تغییر نه‌تنها رویکرد نخبه‌گرایی و تزریق انرژی تازه به مدیریت کشور را کمرنگ کرد، بلکه روند چابک‌سازی دولت را معکوس ساخت.  

** با رویکرد «نمی‌شود»، «نباید» و «فعلاً صبر کنید» چهارصد نفر هم در نهاد ریاست جمهوری زیاد هستند

اخیراً آقای پزشکیان اعلام کرده است نهاد ریاست‌جمهوری چهار هزار نیرو دارد و با چهارصد نفر می‌توان آن را اداره کرد. این سخن در ظاهر نشان از صرفه‌جویی و کوچک‌سازی دولت دارد، اما اگر بدون نگاه کارآمدی و تحلیل مأموریتی بیان شود، نادرست است. بزرگی یا کوچکی سازمان تابع حجم وظایف، مأموریت‌ها و نوع مدیریت آن است، نه صرفاً تعداد کارکنان. اگر رئیس‌جمهور از اذان صبح تا آخر شب درگیر امور اجرایی، نظارت بر وزرا، جلسات استانی و مأموریت‌های بین‌المللی باشد، چهار هزار نفر نیرو هم اندک است، اما اگر رویکرد مدیریتی «نمی‌شود»، «نباید» و «فعلاً صبر کنید» باشد، چهارصد نفر هم زیاد است، بلکه با چهار نفر، یک محافظ، یک راننده و یک تلفنچی، می‌توان کار را تمام کرد، چون اساساً تصمیمی برای کار وجود ندارد.  

در دولت سیزدهم، چاره مقابله با چنین چالش‌هایی در تجمیع مسئولیت‌ها و سپردن پست‌های کلیدی به جوانان نخبه و انقلابی بود تا هم هزینه‌ها کاهش یابد و هم روحیه جهادی در ساختار تصمیم‌گیری جاری شود. این همان چیزی است که مقام معظم رهبری در سیاست‌های کلی گام دوم انقلاب مطالبه کرده‌اند: جوان‌گرایی، تحول‌خواهی و تکیه بر مدیران چابک و متخصص. در مقابل، دولت چهاردهم با پراکنده‌سازی مسئولیت‌ها و واگذاری امور به مدیران محافظه‌کار و پرسنل باسابقه در دهه‌های پنجاه و شصت، عملاً هزینه را افزایش داد و از روح تحول فاصله گرفت.  

اگر نهاد ریاست‌جمهوری به‌راستی بخواهد کارآمد باشد، باید مأموریت‌ها و سفره مدیریتی‌اش را متناسب با کار واقعی بچیند، نه با شمار نیروها. بزرگی سازمان به حجم کار بستگی دارد، نه به تعداد اطرافیان رئیس‌جمهور. اگر رئیس‌جمهور و کابینه‌اش همانند پدران و مادران جامعه پیش از همه بیدار باشند، ملت نیز همراه با آنان بیدار می‌ماند و کشور به حرکت درمی‌آید، اما اگر مدیران خواب بمانند و انتظار داشته باشند کارشناسان به‌جای آنان تصمیم بگیرند، طبیعی است که کشور نیز به خواب فرو می‌رود. مدیران، پدران و مادران جامعه‌اند و باید پیش‌تر از همه بیدار شوند تا ملتی بیدار بماند؛ در غیر این صورت، دولت و ملت هر دو به خواب خواهند رفت و موتور تحول از حرکت خواهد ایستاد.

**جریان اصلاحات نه می داند، نه می خواهد و نه می تواند تغییر ایجاد کند

جهان: به طور کلی بازگشت اصلاح طلبان به پاستور را در پانزده ماه گذشته چطور ارزیابی می‌کنید؟  
لطیفی: من نمی گویم جریان اصلاحات خائن است ولی به طور قطع می گویم جریان اصلاحات به خاطر نگاه خطی و تک‌بعدی و پیری و فرتوتی نه می داند، نه می خواهد و نه می تواند تغییر ایجاد کند. چون حیاتش را در ضعف حاکمیت و تقابل با آن حتی وقتی در مصدر حکومت است تعریف کرده است. البته نباید از نقطه قوت دولت چهاردهم غافل بود. بالاخره توجه به رسانه و هزینه کرد فراوان برای رسانه نقطه قوت این دولت است. دولتمردان در دولت سیزدهم کار می کردند و فکر می کردند که جهاد تبیین وظیفه رسانه است. در حالیکه جریان رسانه در خارج و برخی از پیروان پر زورش در داخل تجاوز و تخریب دولت سیزدهم را در دستور کار گذاشته بودند. دولت چهاردهم اما از این جهت خیالش راحت است چون بخشی از همان جریان تخریب امروز در خدمتش هست و بر سر سفره اش نشسته است.

جهان: دولت چهاردهم در مقایسه با دولت شهید آیت‌الله رئیسی از چند جهت رویکرد متفاوتی را دنبال می‌کند و به نظر می‌رسد مسیر مدیریت کشور دچار تغییراتی شده است، این تفاوت‌ها را چگونه می‌توان توضیح داد؟  
لطیفی: دولت چهاردهم بر بازگشت به گذشته، حفظ وضع موجود و تمرکز بر مدیریت رسانه‌ای و سیاسی متمرکز شده است و بیش از آن‌که به تحول ساختاری بیندیشد، سعی دارد با کنترل فضای عمومی و بهره‌گیری از ابزارهای تبلیغاتی مدیریت را پیش ببرد. این دولت رویکردی کلاسیک و بوروکراتیک دارد و از مدیریت میدانی فاصله گرفته است، در حالی‌که دولت شهید رئیسی با شعار «ایران قوی» و روحیه تحول‌گرایی، مردم‌محوری و اتکا به توان داخلی عمل کرد و در شاخص‌هایی مانند رشد اقتصادی، بهره‌وری، مهار کرونا و عضویت در پیمان‌های بین‌المللی چون شانگهای و بریکس موفق بود. تفاوت اساسی این دو دولت در نوع نگاه به قدرت نهفته است؛ دولت سیزدهم قدرت را از مردم و ایمان نشأت‌گرفته می‌دانست، اما دولت چهاردهم نگاه خود را به رأی و رضایت خارجی دوخته است و به‌جای اصلاح درون‌زا، به بیرون چشم دوخته است.  

**انتصاب بهادری جهرمی نماد اعتماد به نسل جدید به‌شمار می‌رفت

جهان: در زمینه مدیریت منابع انسانی و انتصابات، تفاوت‌ها چگونه قابل‌مشاهده است و آیا رویکرد دو دولت در گزینش مدیران تفاوت بنیادین دارد؟  
لطیفی: دولت شهید رئیسی بر جوان‌گرایی، انقلابی‌بودن و خارج از حلقه‌های سنتی قدرت تأکید داشت و بسیاری از مسئولیت‌های مهم را به نیروهای جوان و نخبه سپرد؛ نمونه آن، انتصاب دکتر بهادری جهرمی به‌عنوان سخنگوی دولت در دهه سوم زندگی بود که نماد اعتماد به نسل جدید به‌شمار می‌رفت. دولت چهاردهم اما مسیر بالعکس را پیموده است و به تجربه‌گرایی کلاسیک بازگشته و در عمل پست‌های کلیدی را به مدیران دهه پنجاه و شصت سپرده است که نگاه محافظه‌کار و محتاط دارند. این تفاوت در ترکیب مدیریتی باعث شده روح تحولی و شجاعت تصمیم‌گیری کاهش یابد و بخش‌های اجرایی دچار رکود شوند، زیرا مدیران بازگشته بیشتر بر حفظ نظم و احتیاط تأکید دارند تا خلاقیت و تحول.  

**دولت سیزدهم میدانی عمل کرد ولی دولت فعلی جلساتی فکر می‌کند

جهان: در رابطه با ارتباط دولت با مردم، تفاوت در شیوه‌های اداره امور چگونه بوده است؟  
لطیفی: در دولت شهید رئیسی ارتباط مستقیم با مردم از طریق سفرهای استانی و حضور میدانی رئیس‌جمهور و اعضای کابینه، بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت تلقی می‌شد و این دیدگاه موجب شد دولت مسائل استان‌ها و شهرستان‌ها را از نزدیک درک کند و تصمیم‌ها را بر پایه واقعیت میدانی اتخاذ کند. اما دولت چهاردهم مدیریت خود را بر پایه جلسات رسمی، گزارش‌های آماری و مکاتبات اداری بنا کرده است، در نتیجه فاصله دولت و جامعه افزایش یافته و سرعت واکنش به مطالبات مردمی کاهش پیدا کرده است. دولت سیزدهم میدانی عمل کرد، ولی دولت فعلی جلساتی فکر می‌کند؛ همین فاصله در نهایت سبب شده اعتماد عمومی و درک مردم از دولت کمتر شود.  

جهان: از دیدگاه شما، ریشه اصلی ناکارآمدی نظام اداری کشور در ساختار آن است یا در نحوه مدیریت و انتخاب مدیران؟  
لطیفی: این پرسش به نسبت میان ساختار و عاملیت بازمی‌گردد که یکی از مباحث بنیادین علم مدیریت و جامعه‌شناسی اداری است. برخی ساختارهای پیچیده، دیوان‌سالاری متمرکز، انباشت قوانین و تمرکز اختیارات را عامل اصلی ناکارآمدی می‌دانند و معتقدند هیچ مدیری در چنین چارچوبی نمی‌تواند تحول ایجاد کند؛ این دیدگاه ساختارگرایانه است و تأکید دارد که سیستم اداری خود به بازتولید رکود کمک می‌کند. در برابر، دیدگاه دوم بر نقش عاملیت انسانی تأکید دارد و می‌گوید اگر مدیران با روحیه جهادی و نگاه تحولی وارد میدان شوند، می‌توانند حتی در ساختار ناکارآمد اصلاح ایجاد کنند. دیدگاه سوم اما تلفیقی از این دو است و واقعیت را دقیق‌تر توضیح می‌دهد: ساختارهای ناکارآمد، مدیران محافظه‌کار پرورش می‌دهند و این مدیران با حفظ وضع موجود، به بقای همان ساختارها کمک می‌کنند و چرخه ناکارآمدی شکل می‌گیرد. راه حل شکستن این چرخه، اصلاح هم‌زمان ساختار و پرورش مدیران تحول‌گراست تا ساختار دچار نوزایی شود و عاملیت انسانی مسیر اصلاح را هدایت کند.

**دولت شهید رئیسی نشان داد با اعتماد به نسل جدید می‌توان جنبش تحول را آغاز کرد 

جهان: راهکار خروج از این چرخه ناکارآمدی و دستیابی به نظام اداری کارآمد چه می‌تواند باشد و در اجرا چه گام‌هایی باید برداشت؟  
لطیفی: اصلاحات باید در دو سطح ساختاری و انسانی صورت گیرد تا تأثیر پایدار برجای بگذارد. در سطح ساختار، ضروری است مأموریت‌ها و وظایف دستگاه‌ها بازنگری شوند تا موازی‌کاری‌ها و تقاطع وظایف از میان برود، ماده ۱۰۵ قانون برنامه هفتم نیز بر این بازنگری تأکید دارد. در گام بعدی دولت باید هوشمندسازی را جدی بگیرد و با استفاده از فناوری، داده‌محوری و هوش مصنوعی، فرایند تصمیم‌گیری، نظارت و پاسخ‌گویی را شفاف و سریع کند. اما قلب این تحول، انسان است. هیچ ساختار هوشمندی بدون مدیران جوان، باانگیزه و خلاق به نتیجه نمی‌رسد. دولت شهید رئیسی نشان داد با اعتماد به نسل جدید می‌توان جنبش تحول را آغاز کرد و امید اجتماعی را افزایش داد. بنابراین راه برون‌رفت از ناکارآمدی، ترکیب اصلاح مأموریت‌ها، هوشمندسازی دولت و تربیت مدیران تحول‌آفرین است تا ساختار، عقلانیت و اراده انسانی در مسیر واحد قرار گیرد و نظام اداری کشور از رکود دیرینه رهایی یابد.  

جهان: چرا با وجود شعار «تحول در حکمرانی» هنوز بدنه اداری کشور گرفتار بوروکراسی و موازی‌کاری است و تحولات وعده‌ داده‌شده در اداره امور تحقق نیافته‌اند؟  
لطیفی: نخست باید منصفانه بگویم تصویر نظام اداری ایران را نباید فقط از منظر ضعف‌ها دید، زیرا پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحولات عمیق و چشمگیری در نظام اداری و حکمرانی کشور روی داده است. بسیاری از نهادهای تازه، با رویکرد مردمی، انقلابی و خدمت‌محور شکل گرفته‌اند؛ از جهاد سازندگی، کمیته امداد و بنیاد مسکن گرفته تا نهادهای مشارکتی و انقلابی دیگر که عملاً نقشی مهم در مردمی‌سازی حکمرانی، محرومیت‌زدایی و گسترش عدالت ایفا کرده‌اند. این نهادها در دهه‌های نخست انقلاب، مصداق عینی حکمرانی مردم‌پایه در چارچوب الگوی اسلامی–ایرانی بودند و با روحیه جهادی توانستند کاستی‌های نظام بوروکراتیک سنتی را جبران کنند. اما در گذر زمان، پدیده‌ای رخ داد که در علوم سازمان و مدیریت، با نظریه بوم‌شناسی جمعیت سازمان‌ها (Population Ecology of Organizations) توضیح داده می‌شود؛ طبق این نظریه، نهادها پس از دوره تولد و نوآوری به مرحله بلوغ و بوروکراتیزه شدن می‌رسند، یعنی همان سازمان‌هایی که روزی چابک و تحول‌خواه بودند، به‌تدریج درگیر رویه‌ها و محافظه‌کاری نهادی شدند. علاوه بر این، نظریه نهادگرایی جدید (Neo-Institutionalism) اشاره می‌کند که نهادها برای بقای خود در محیط‌های سیاسی و اداری، تمرکزشان را از کارآمدی واقعی به سمت انطباق با هنجارها و انتظارات رسمی تغییر می‌دهند؛ در نتیجه ظاهر قانون‌مند بر محتوا و نوآوری غلبه می‌کند و همین سبب شد سازمان‌های مردم‌پایه نیز در ساختار بروکراتیک دولت ادغام شوند و روح تحول را از دست بدهند. اگر از منظر تاریخ اداری هم نگاه کنیم، نظریه وابستگی به مسیر (Path Dependence) بر این امر صحه می‌گذارد که تصمیمات و ساختارهای گذشته مسیر آینده را محدود می‌کنند. نظام اداری ایران در طول دهه‌ها با انباشت قوانین و فرآیندهای تودرتو روبه‌رو شده است که هر اصلاح تازه، لایه‌ای جدید از بوروکراسی را به آن افزوده است. در نتیجه، علی‌رغم شعار تحول در حکمرانی، بدنه اداری کشور گرفتار نوعی بازتولید درونی بوروکراسی شده است، یعنی ساختارهای اداری با منطق خود، روند اصلاح را می‌بلعند و بی‌اثر می‌سازند. از سوی دیگر، بخشی از بدنه کارشناسی و مدیریتی هم به‌دلیل محافظه‌کاری، ترس از مسئولیت یا تعارض منافع، در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.  

**شرایط را برای حضور مدیران جوان سخت کردند

جهان: برای گذر از این وضعیت و ایجاد تحول واقعی در حکمرانی، چه اقدامات بنیادی و عملی باید صورت گیرد؟
لطیفی: تحول در حکمرانی نباید در سطح شعار یا تغییر چارت سازمانی باقی بماند، بلکه باید به بازمهندسی مأموریت‌ها، اصلاح فرایندها و دیجیتالی‌سازی دولت منجر شود. استفاده از فناوری داده‌محور و هوش مصنوعی در خدمات عمومی می‌تواند ابزاری مؤثر برای غلبه بر کندی و موازی‌کاری باشد. با این حال، در کنار اصلاحات فناورانه، باید فرهنگ مدیریتی بر پایه ارزش‌های جهادی، تعهد و پاسخگویی بازآفرینی شود تا اعتماد به مدیران جوان و انقلابی افزایش یابد. این نسل جدید با جسارت، سرعت در تصمیم‌گیری و نگاه مسئله‌محور خود قادر است دستگاه‌های اجرایی را از وضعیت ایستا به سمت دولت هوشمند و مردم‌پایه سوق دهد. اوایل دولت سیزدهم آیین‌نامه انتخاب و انتصاب مدیران در شورای عالی اداری اصلاح شد تا مسیر ورود نیروهای تازه‌نفس به عرصه مدیریت هموار شود، اما متأسفانه در ابتدای دولت چهاردهم این آیین‌نامه تغییر یافت و شرایط برای مدیران جوان سخت شد. حتی اخیراً مصوبه‌ای تصویب شد که انتخاب سرپرست از سایر دستگاه‌ها را ممنوع کرده است، که نشانه‌ای از نگرش «تحول ممنوع» است؛ این یعنی حفظ وضع موجود و توزیع قدرت تنها میان کارکنان همان دستگاه. در حالی‌که قانون خدمات کشوری تصریح می‌کند باید ۱۵ درصد مدیران از خارج دستگاه‌ها انتخاب شوند تا ایده‌های نو شنیده شود و فرهنگ نوآوری شکل گیرد. به‌قول قدیمی‌ها کارد دسته خودش را نمی‌برد، انتظار اینکه بورکراسی را بورکرات‌ها اصلاح کنند واقعاً دشوار است اگر نگوییم ناممکن.  

**شعار تحول در حکمرانی باید به یک واقعیت نهادی در جمهوری اسلامی تبدیل شود

جهان: اگر فرض کنیم اراده تحول شکل گیرد، در چه سطوحی باید اقدام و سیاست‌گذاری شود تا اصلاحات واقعی و نه نمایشی انجام گیرد؟
لطیفی: برای عبور از بوروکراسی فرساینده و دستیابی به تحول نهادی، باید در سه سطح اقدام شود. نخست در سطح نظری، مفهوم تحول اداری باید بر پایه حکمرانی اسلامی ایرانی بازتعریف شود تا اهداف تحول از درون هویت ملی و انقلابی استخراج گردد. دوم در سطح ساختاری، دستگاه‌های اجرایی باید به مأموریت اصلی خود بازگردند و نهادهای هم‌پوشان و موازی حذف شوند تا تمرکز و بهره‌وری افزایش یابد. سوم در سطح مدیریتی، مدیران تحول‌خواه، جوان، دانشی و مسئول باید تربیت و منصوب شوند تا جریان جدیدی از اندیشه و عمل در ساختار اداری شکل گیرد. تنها با تلفیق این سه سطح نظری، ساختاری و مدیریتی است که می‌توان امید داشت شعار «تحول در حکمرانی» از یک شعار سیاسی به واقعیتی نهادی در جمهوری اسلامی تبدیل شود و چرخ نظام اداری کشور در مسیر تحول حقیقی به حرکت درآید.

جهان: ممنون از وقتی که در اختیار ما قرار دادید.