برای درک درست مراحل رشد جنین باید به یک نکته توجه داشت: در پزشکی، سن بارداری از اولین روز آخرین قاعدگی محاسبه میشود. به همین دلیل، در هفته اول و دوم بارداری معمولا هنوز لقاح اتفاق نیفتاده و سن بارداری حدود دو هفته بیشتر از سن جنین پس از لقاح است.
سه ماهه اول بارداری از چه هفتهای تا چه هفتهای است؟
سه ماهه اول از ابتدای بارداری آغاز میشود و تا پایان هفته سیزدهم ادامه دارد. در این فاصله رشد بسیار سریعی رخ میدهد و بسیاری از ساختارهای اصلی بدن پایهگذاری میشوند. به همین دلیل، مراقبتهای پزشکی، تغذیه مناسب و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها در این دوره اهمیت زیادی دارد.البته روند رشد در همه بارداریها دقیقا یکسان نیست. زمان تخمکگذاری، لقاح و لانهگزینی میتواند بین افراد متفاوت باشد و گاهی سن بارداری پس از انجام سونوگرافی اصلاح میشود.
رشد جنین در هفته اول تا چهارم بارداری؛ از لقاح تا لانهگزینی
در دو هفته نخستِ سن بارداری، بدن در حال آماده شدن برای تخمکگذاری است. پس از لقاح، سلول تخم تشکیل میشود و در مسیر حرکت به سمت رحم بارها تقسیم میشود. حاصل این تقسیمها در نهایت به ساختاری به نام بلاستوسیست تبدیل خواهد شد.حدود هفته چهارم، بلاستوسیست در پوشش داخلی رحم جای میگیرد که به این فرایند «لانهگزینی» گفته میشود. بخشی از سلولها در ادامه جنین را تشکیل میدهند و گروه دیگری از سلولها در شکلگیری ساختارهایی مانند جفت نقش خواهند داشت.
در همین زمان ممکن است برخی زنان متوجه عقب افتادن قاعدگی شوند و تست بارداری نیز به دلیل افزایش هورمون hCG مثبت شود.
رشد جنین در هفته پنجم و ششم بارداری؛ آغاز شکلگیری مغز و قلب
هفته پنجم یکی از مراحل مهم رشد رویان محسوب میشود. سلولها به سه لایه اصلی تقسیم شدهاند که هرکدام بعدها بخشهای متفاوتی از بدن را میسازند. سیستم عصبی، پوست، چشمها، دستگاه گوارش، ریهها، استخوانها و بخشهایی از دستگاه گردش خون از همین لایههای اولیه منشأ میگیرند.در هفته ششم، لوله عصبی که بعدها مغز و نخاع را تشکیل میدهد در حال بسته شدن است. ساختار قلب و سایر اندامها نیز به سرعت تکامل پیدا میکند و جوانههای کوچکی که در آینده دستها خواهند شد ظاهر میشوند.
اهمیت مصرف اسید فولیک نیز به همین رشد اولیه سیستم عصبی مرتبط است. برای بیشتر زنان، مصرف روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک از پیش از بارداری تا پایان هفته دوازدهم توصیه میشود؛ البته در برخی شرایط پزشکی ممکن است پزشک مقدار متفاوتی تجویز کند.
رشد جنین در هفته هفتم و هشتم؛ شکلگیری صورت، دستها و پاها
در هفته هفتم، رشد مغز و صورت سرعت بیشتری پیدا میکند. بخشهای ابتدایی چشمها ایجاد میشوند و جوانههای پا ظاهر میشوند. جوانههای دست نیز به تدریج شکل مشخصتری پیدا میکنند.
تا هفته هشتم، دستها و پاها بلندتر شدهاند و شکلگیری انگشتان آغاز میشود. بخشهایی از گوش، بینی و لب بالایی نیز قابل تشخیصتر میشوند. تنه و گردن به تدریج حالت صافتری پیدا میکنند. طبق اطلاعات Mayo Clinic، طول رویان در پایان هفته هشتم ممکن است حدود ۱۱ تا ۱۴ میلیمتر از فرق سر تا انتهای تنه باشد.
این اعداد تقریبی هستند و نباید تفاوت جزئی اندازه جنین با مقادیر عمومی را به تنهایی نشانه وجود مشکل دانست.
رشد جنین در هفته نهم و دهم؛ تکامل انگشتان و اندامهای اصلی
در هفته نهم، بازوها بلندتر میشوند، آرنجها شکل میگیرند و انگشتان پا قابل مشاهدهتر میشوند. پلکها نیز شروع به شکلگیری میکنند و سر در مقایسه با سایر قسمتهای بدن همچنان بزرگ است.در هفته دهم، انگشتان دست و پا واضحتر و بلندتر میشوند و حالت پردهای میان آنها کاهش پیدا میکند. گوش خارجی و اجزای صورت نیز تکامل بیشتری پیدا میکنند. تا این مرحله، بسیاری از اندامهای اصلی بدن شکلگیری خود را آغاز کردهاند، هرچند برای رسیدن به عملکرد کامل همچنان ماهها زمان لازم است.
رشد جنین در هفته یازدهم تا سیزدهم بارداری
با ورود به هفتههای پایانی سه ماهه اول، ظاهر جنین به شکل انسانی آشناتری نزدیک میشود. در حدود هفته یازدهم، اجزای صورت مشخصتر هستند، جوانه دندانها شکل میگیرند و تولید گلبولهای قرمز در کبد آغاز میشود. اندام تناسلی خارجی نیز وارد مراحل تکامل میشود.در هفته دوازدهم، ناخنها شروع به شکلگیری میکنند و رودهها در محل طبیعی خود در شکم قرار میگیرند. استخوانبندی همچنان در حال تکامل و سختتر شدن است. در این زمان جنین حرکتهایی نیز دارد، اما این حرکات معمولا هنوز توسط مادر احساس نمیشوند.
ضربان قلب جنین از چه هفتهای مشخص میشود؟
فعالیت قلبی در اوایل بارداری آغاز میشود و با پیشرفت رشد جنین، معمولا میتوان آن را با سونوگرافی مشاهده کرد. زمان مشاهده فعالیت قلبی میتواند به سن واقعی بارداری، روش سونوگرافی و شرایط فردی بستگی داشته باشد؛ بنابراین مشاهده نشدن آن در یک سونوگرافی بسیار زودهنگام لزوما به معنای وجود مشکل نیست و تصمیمگیری باید توسط پزشک و در صورت نیاز با سونوگرافی مجدد انجام شود.یکی از موضوعات مورد توجه والدین، تفاوت قلب جنین دختر و پسر و استفاده از تعداد ضربان برای حدس زدن جنسیت است. با این حال، سرعت ضربان قلب به تنهایی روش قابل اعتمادی برای تعیین دختر یا پسر بودن جنین نیست و برای تعیین جنسیت باید از روشهای معتبر پزشکی در زمان مناسب استفاده کرد.
سونوگرافی سه ماهه اول بارداری چه چیزهایی را مشخص میکند؟
سونوگرافی سه ماهه اول میتواند برای بررسی محل بارداری، تعداد جنینها، سن بارداری، رشد جنین و فعالیت قلبی مورد استفاده قرار گیرد. اندازهگیری طول جنین از فرق سر تا انتهای تنه نیز یکی از روشهای دقیق تخمین سن بارداری در این دوره است.
در حدود هفتههای ۱۱ تا ۱۴، بسته به برنامه مراقبتی و تصمیم مادر، ممکن است سونوگرافی و آزمایشهای غربالگری نیز انجام شوند. اندازهگیری ضخامت مایع پشت گردن جنین یا NT میتواند همراه با آزمایش خون در ارزیابی احتمال برخی اختلالات کروموزومی مانند سندرم داون، ادوارد و پاتو استفاده شود. این آزمایشها غربالگری هستند و نتیجه آنها به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود.
برای رشد بهتر جنین در سه ماهه اول چه نکاتی اهمیت دارد؟
مراقبت از بارداری فقط به انجام سونوگرافی محدود نمیشود. مراجعه منظم به پزشک یا ماما، مصرف مکملهای توصیهشده، داشتن رژیم غذایی متعادل و خودداری از مصرف الکل، دخانیات و داروهای بدون تجویز از اقدامات مهم این دوره هستند. بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی نیز باید از ابتدای بارداری با پزشک در میان گذاشته شوند.خونریزی قابل توجه، درد شدید یا یکطرفه شکم، ضعف یا سرگیجه شدید و سایر علائم غیرعادی نیز نیازمند ارزیابی پزشکی هستند و نباید صرفا بر اساس اطلاعات اینترنتی درباره علت آنها تصمیمگیری کرد.
