وقتی اعتبار از سفره مردم به بازار سفته‌بازی می‌رود؛ آیا BNPL هنوز همان BNPL است؟

 

به همین دلیل است که بزرگ‌ترین بازیگران صنعت BNPL جهان مانند Klarna، Affirm و Afterpay، سرویس‌های اعتباری خود را به خرید کالا و خدمات اختصاص داده‌اند و اعتبار مشتریان را به ابزاری برای خرید اقساطی ارز، رمزارز یا سایر دارایی‌های سرمایه‌گذاری تبدیل نکرده‌اند. دلیل این رویکرد روشن است؛ تأمین مالی مصرف با تأمین مالی سفته‌بازی، دو مدل کسب‌وکار کاملاً متفاوت با ریسک‌ها و الزامات نظارتی متفاوت هستند.

 

در ایران اما یکی از شرکت‌های فعال حوزه BNPL مسیر دیگری را انتخاب کرده و امکان خرید اقساطی رمزارز را برای کاربران خود فراهم کرده است؛ تصمیمی که شاید در نگاه اول یک قابلیت جدید به نظر برسد، اما در عمل می‌تواند مرز میان اعتبار مصرفی و اعتبار سرمایه‌گذاری را از بین ببرد.

 

اعتباری که در اختیار شرکت‌های BNPL قرار می‌گیرد، قرار است در چرخه اقتصاد واقعی به گردش درآید؛ یعنی صرف خرید کالا، خدمات، درمان، آموزش، سفر یا سایر نیازهای روزمره خانوار شود. این اعتبار، اگر در اختیار فروشندگان داخلی قرار گیرد، به افزایش فروش، رونق کسب‌وکارها و گردش سرمایه در اقتصاد کشور کمک می‌کند. اما هنگامی که همین اعتبار به سمت خرید دارایی‌های دیجیتال هدایت می‌شود، فلسفه وجودی آن نیز تغییر می‌کند. دیگر هدف، رفع نیاز مصرف‌کننده نیست؛ بلکه ورود به بازاری است که انگیزه اصلی کاربران از حضور در آن، کسب سود از نوسان قیمت‌هاست.

 

پیامد این تغییر، صرفاً افزایش ریسک برای شرکت اعتباردهنده نیست. اگر چنین مدلی فراگیر شود، به‌تدریج ذائقه استفاده از اعتبار نیز تغییر خواهد کرد. کاربری که تا دیروز اعتبار خود را صرف خرید کالای ایرانی یا خدمات موردنیاز خانواده می‌کرد، ممکن است اعتبار را به ابزاری برای خرید دارایی‌هایی تبدیل کند که نه تنها ارزش افزوده‌ای برای تولید داخلی ایجاد نمی‌کنند، بلکه بخشی از منابع اعتباری را از بازار مصرف به سمت بازارهای مالی و رمزارزی هدایت می‌کنند.

 

این موضوع از منظر سیاست‌گذاری اقتصادی نیز قابل تأمل است. استیبل‌کوین‌هایی مانند تتر، اگرچه از نظر فنی رمزارز هستند، اما از منظر اقتصادی برای ایفای نقش معادل دلار طراحی شده‌اند. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که آیا فروش اقساطی تتر، فروش یک کالا است یا در عمل نوعی اعطای اعتبار برای خرید ارز؟ اگر پاسخ به گزینه دوم نزدیک باشد، آنگاه شرکت BNPL دیگر صرفاً تأمین‌کننده اعتبار خرید کالا نیست، بلکه در حال تأمین مالی خرید یک دارایی پولی است؛ تغییری که می‌تواند پیامدهای حقوقی و نظارتی قابل توجهی به همراه داشته باشد.

 

از سوی دیگر، گسترش چنین رویه‌ای ممکن است در بلندمدت با سیاست‌های کلان اقتصادی کشور نیز در تعارض قرار گیرد. اگر بخش قابل توجهی از اعتبار خرد به جای ورود به زنجیره تولید و مصرف، صرف خرید دارایی‌هایی شود که عمدتاً با هدف حفظ ارزش در برابر ریال یا سرمایه‌گذاری ارزی خریداری می‌شوند، این روند می‌تواند تقاضا برای دارایی‌های جایگزین پول ملی را افزایش دهد، انگیزه مصرف کالا و خدمات داخلی را کاهش دهد و بخشی از منابع اعتباری را از اقتصاد واقعی خارج کند. هرچند تشخیص اینکه چنین رفتاری مصداق اخلال در نظام اقتصادی است یا خیر، بر عهده مراجع ذی‌صلاح است، اما تردیدی وجود ندارد که توسعه این الگو می‌تواند با اهداف حمایت از پول ملی، تولید داخلی و هدایت اعتبار به بخش واقعی اقتصاد در تعارض قرار گیرد.

 

مدافعان این سرویس ممکن است استدلال کنند که کاربران تا پایان پرداخت اقساط امکان فروش رمزارز خریداری‌شده را ندارند و بنابراین امکان تبدیل فوری اعتبار به پول نقد وجود ندارد. این محدودیت، بخشی از ریسک را کاهش می‌دهد، اما مسئله اصلی را حل نمی‌کند؛ زیرا ماهیت اعتبار همچنان از «اعتبار مصرفی» به «اعتبار سرمایه‌گذاری» تغییر کرده است. علاوه بر آن، شرکت اعتباردهنده ناگزیر به نگهداری دارایی دیجیتال کاربران خواهد بود؛ مسئولیتی که با مأموریت سنتی یک شرکت BNPL فاصله قابل توجهی دارد.

 

نوآوری در خدمات مالی، زمانی ارزشمند است که در خدمت اقتصاد واقعی باشد، نه آنکه فلسفه وجودی ابزارهای مالی را دگرگون کند.

شاید مهم‌ترین پرسش امروز این نباشد که آیا خرید اقساطی رمزارز از نظر فنی امکان‌پذیر است یا خیر؛ بلکه این باشد که آیا هدایت اعتبار مصرفی خانوارها به سمت خرید دارایی‌های مالی، همان آینده‌ای است که صنعت اعتبار و سیاست‌گذاران اقتصادی برای آن طراحی کرده‌اند؟

 

*این مطلب، یک محتوای تبلیغاتی است و جهان‌نیوز مسئولیتی در قبال آن ندارد.