| مروری بر زندگی دکتر سیدجعفر شهیدی |
| چهارشنبه ۲۸ دی ۱۳۹۰ ساعت ۱۵:۳۷ |
سیدجعفر شهیدی فرزند سیدمحمد سجادی از دانشمندان و مفاخر بزرگ ادبی ایران در سال ۱۲۹۷ (هـ. ش) در شهر بروجرد به دنیا آمد. وی دوران تحصیل ابتدایی و اندکی از متوسطه را در این شهر و سپس ادامه آن را در تهران به انجام رساند. او ابتدا به نام سجادی معروف بود که بعدها تغییر شهرت داده و با نام شهیدی در مراکز علمی و دانشگاهی شهرت پیدا کرد.
در سال۱۳۲۰ برای تحصیل علوم دینی و فقه و اصول راهی نجف شد و تحصیلات حوزوی را در این شهر که شهر علم نام داشت تا حد رسیدن به درجه اجتهاد ادامه داد. وی پس از آن چند سالی را در عوالم طلبگی در قم سپری کرده و از محضر آیتالله بروجردی و بسیاری از مراجع و بزرگان دینی بهره برد، اما بعد از هفت سال به علت بیماری به تهران بازگشت، چون باید هر هفته خود را به پزشک نشان میداد و در نتیجه از رفتن به حوزه باز ماند. برای گذران زندگی و به منظور ترجمه متون عربی، نزد دکتر سنجابی (وزیر فرهنگ وقت) میرفت، اما به او اشتغال به تدریس پیشنهاد شد.
شهیدی پس از بازگشت به ایران موفق به دریافت گواهینامه مدرسی شد و از وزارت فرهنگ سابق دیپلم ادبی را أخذ کرد. او جهت ادامه تحصیل به دانشگاه رفت و موفق به دریافت لیسانس رشته منقول و لیسانس و دکترای زبان و ادبیات فارسی از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شد. او در زمینههای ادبیات عرب و فارسی استادی بهنام بود و درک محضر و همنشینی با استادانی نظیر بدیعالزمان فروزانفر، دهخدا، جلالالدین همایی و محمد معین اعتبار علمی و معنوی او را دوچندان کرد.
برخورد با دکتر محمد معین، باب آشنایی وی را با علامه علیاکبر دهخدا فراهم کرد و بعد از تشکیل مؤسسه لغتنامه دهخدا، معاونت آن را به عهده گرفت. سپس علامه دهخدا از شهیدی دعوت به همکاری کرد و در نامهای به دکتر آذر (وزیر فرهنگ وقت) نوشت: «او اگر نه در نوع خود بینظیر، ولی کمنظیر است.» دهخدا در این نامه از وزیر خواست که بهجای ۲۲ ساعت، به او ۶ ساعت تدریس اختصاص دهند تا بقیه وقتش را در مؤسسه لغتنامه دهخدا بگذراند.
وی در سال ۱۳۴۰ با مدرک دکتری به دانشگاه منتقل شد. تدریس در دانشگاه تا حدود سال ۱۳۴۵ ادامه پیدا کرد، اما بعد با ناامنی دانشگاه، دانشجویان خود را به مؤسسه دهخدا برد. پس از سالها نیز، تا پایان عمر وی، هنوز دانشجویانش چهارشنبهها به آنجا میرفتند و با شهیدی جلساتی را داشتند. بعد از فوت دکتر معین، شهیدی مسئولیت اداره مؤسسه لغتنامه دهخدا را برعهده گرفت.
شهیدی اولین کتابش را در نجف در رد احمد کسروی نوشت، هرچند بر با ارزش بودن کارهای تاریخی او (تاریخ آذربایجان، تاریخچه چپق و قلیان، مشعشیان و...) تأکید داشت. دیگر کتابش، سه جلد «جنایات تاریخ» توسط ساواک توقیف شد، اما بعدها با گذشت دوره زمانی، بعضی مطالب انتقادی را چندان ضروری ندید و آنها را از چاپ بعدی حذف کرد.
دکتر شهیدی در سال ۱۳۷۴منزل مسکونیاش را به شهرداری نارمک واگذار کرد و این خانه در همان سال به کتابخانه عمومی دکتر شهیدی تبدیل شد. پس از مرگ وی اتاقی در این کتابخانه به موزه نگهداری برخی آثار او اختصاص داده شد. شهيدي در ۲۳دي ۱۳۸۶ درگذشت و پيكر وي صبح روز چهارشنبه ۲۶ دي از مقابل مؤسسه لغتنامه دهخدا بهسمت دانشگاه تهران تشیع شد.
شهیدی داماد استاد سیدغلامرضا سعیدی از نویسندگان معاصر بیرجندی بود. در نجف اشرف هم از محضر علمای بزرگی بهره برد. وی درس سطح را نزد آیتالله حاج سیدیحیی یزدی و حاج میرزاحسن یزدی و شیخ غلامحسین اردبیلی و حاج شیخ علی محمد بروجردی و درس خارج را نزد آیتالله حاج سیدمحمود شاهرخی و سیدابوالقاسم خویی و درس معقول را از محضر شیخ عبدالرحیم فیض و حاج شیخ صدرا بادکوبهای آموخت. استاد بعد از أخذ جواز اجتهاد، به تکمیل دروس جدید همت گماشت و در نزد استادانی چون فروزانفر، همایی، عصار و بهمنیار همت گماشت و به دریافت درجه دکترا نائل آمد.
دکتر شهیدی در نجف اشرف با دکتر ابوالقاسم گرجی همدرس بود، پس از بازگشت به ایران نیز با دکتر مهدی محقق آشنا شد. استاد شهیدی از سال ۱۳۲۸ به جمع مؤلفان لغتنامه دهخدا پیوست و در هیأت مقابله عضویت یافت و به معاونت مؤسسه رسید و از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۸۶ در سمت رییس مؤسسه لغتنامه دهخدا بهکار تحقیق و پژوهش اشتغال داشت. دکتر شهیدی سفرهای علمی بسیاری به کشورهای مختلف از جمله مصر، عراق، الجزایر چین و آمریکا داشته و در کنگرهها و همایشهای متعددی حضور پیدا کرد، از جمله کنگره تمدن اسلامی در بیروت و کنگره تاریخ علوم اسلامی در حلب. دکتر شهیدی بیش از یکصد مقاله ادبی و تاریخی نیز در مجلات مختلف مانند یغما، وحید، دانش، راهنمای کتاب و دیگر مجلات نوشته است. علاوهبر تربیت شاگردان و تألیف کتاب، استاد فرزندان فرهیختهای به نامهای شکوفه، حسین و حسن و محسن و احسان داشت.
دکتر مهدی محقق در مورد فرزند آخر استاد که شهید شد مینویسد: «او از لطافت قریحه و ظرافت طبعی برخوردار بود که مرا تحت تأثیر قرار داد. دکتر شهیدی که به رضایت خداوند رضا داده بود، هیچگاه سخن از او با من در میان نیاورد و این فقدان را چنانکه مرسوم بود، به رخ دیگران نکشید و امتیازی برای خانواده خود بهشمار نیاورد.»
تألیفات
مهدویت در اسلام، ۱۳۲۴؛
جنایات تاریخ، جلد اول و دوم، تهران، شهریور ۱۳۲۷؛
جنایات تاریخ، جلد سوم، دفتر نامه فروغ علم، تهران ۱۳۲۹؛
چراغ روشن در دنیای تاریک (یا زندگانی امام سجاد علیهالسلام) تهران، کتابفروشی و چاپخانه محمدحسن علمی ۱۳۳۵؛
ـ در راه خانه خدا، دانش نو، تهران ۱۳۵۶؛
پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین (علیهالسلام)، چاپ اول، امیر کبیر ۱۳۵۸، چاپ شانزدهم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۲؛
شرح لغات و مشکلات دیوان انوری، چاپ اول انجمن آثار ملی ۱۳۵۸، چاپ دوم انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۶۴؛
تاریخ تحلیلی اسلام، تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی ۱۳۶۲؛
زندگانی حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها)، چاپ اول تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۶۰، چاپ هجدهم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۳؛
آشنایی با زندگانی امام صادق (علیهالسلام)، جامعه الامام الصادق، تهران ۱۳۶۲؛
زندگانی علی بن الحسین (علیهالسلام)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۶۵، چاپ پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۲؛
ستایش و سوگ امام هشتم در شعر فارسی؛ ۱۳۶۵؛
عرشیان، نشر مشعر، قم ۱۳۷۱؛
شرح مثنوی شریف، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳، جلد چهارم (دنباله کار ۳ جلد مرحوم فروزانفر) و جزء ۵ و ۶ (دفتر دوم)، شرح مثنوی دفتر سوم؛
از دیروز تا امروز، مجموعه مقالهها، به کوشش هرمز ریاحی و شکوفه شهیدی، تهران، انتشارات قطره ۱۳۷۳؛
علی از زبان علی، شرح زندگانی امیرمؤمنان (علیهالسلام)، تهران، دفتر نشر، ۱۳۷۶؛
شرح مثنوی دفتر چهارم، پنجم و ششم؛ ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۰.
تصحیح
تصحیح آتشکده آذر، اثر لطفعلی بیک آذر بیگدلی، مقدمه، فهرست و تعلیقات دکتر سیدجعفر شهیدی، مؤسسه نشر کتاب ۱۳۳۷؛
تصحیح دره نادره اثر میرزا مهدیخان استرآبادی، چاپ اول، انجمن آثار ملی ۱۳۴۱، چاپ دوم انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۶۶؛
براهین العجم، اثر محمدتقی سپهر، حواشی و تعلیقات سیدجعفر شهیدی، دانشگاه تهران ۱۳۵۱؛
ترجمه
ابوذر غفاری نخستین انقلابی اسلام، بینا۱۳۲۰، چاپ سوم، نشر سایه ۱۳۷۰؛
شیر زن کربلا اثر بنت الشاطی، بروجرد ۱۳۳۲؛
انقلاب بزرگ اثر دکتر طه حسین، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علیاکبر علمی ۱۳۳۶؛
ترجمه نهج البلاغه، تهران چاپ اول، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی ۱۳۶۸، چاپ ششم ۱۳۷۳. انتشارات علمي و فرهنگي
مجموعه ها
محمد خاتم پیامبران، مقاله از ولادت تا بعثت، ج اول، از بعثت تا هجرت، ج دوم، حسینیه ارشاد ۱۳۴۷؛
علامه امینی، با همکاری محمدرضا حکیمی ۱۳۵۱؛
محیط ادب، مجموعه ۳۰ گفتار به پاس ۵۰ سال تحقیقات و مطالعات سیدمحمد محیط؛
طباطبایی، با همکاری حبیب یغمایی، محمد ابراهیم باستاتی پاریزی و ایرج افشار، تهران، مجله یغما ۱۳۵۷.
سمتهای علمی و اجرایی
معاون مؤسسه لغتنامه دهخدا ۱۳۴۲، رییس مؤسسه لغتنامه دهخدا، رییس مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی ۱۳۶۸، همکاری با دکتر محمد معین در تهیه فرهنگ فارسی معین ۱۳۴۶.
سخنرانی
شرکت و سخنرانی در کنفرانس شیعه، در دانشگاه تمپل، فیلادلفیا ۱۳۶۸؛
ایراد سخنرانی در دانشگاه بغداد و دانشگاه موصل ۱۳۵۷؛
سفر به الجزیره (ایراد سخنرانی) ۱۳۵۱؛
سفر به مصر و شرکت در کنفرانس اسلامی قاهره، با ایراد سخنرانی ۱۳۴۹؛
سفر به اردن به دعوت دانشگاه عمان، با ایراد سخنرانی.
آثار استاد که به ساير زبانها ترجمه شدهاند
کتاب پس از پنجاه سال (قیام امام حسین (علیهالسلام) به زبانهای عربی، انگلیسی، ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ژاپنی، اردو؛
کتاب زندگانی حضرت فاطمه (سلاماللهعلیها) به زبان ترکی استانبولی، عربی؛
تاریخ تحلیلی اسلام به زبانهای عربی، یونانی.
کسب افتخارات
دریافت استادی افتخاری از دانشگاه پکن ۱۳۷۳؛
ریاست افتخاری انجمن بینالمللی استادان زبان و ادبیات فارسی؛
استاد ممتاز از دانشگاه تهران؛
دریافت نشان درجه یک علمی از رییسجمهوری در تاریخ ۱۳۷۴.
آثار برگزیده در حوزه کتاب
دُره نادره، سال ۱۳۴۱؛
زندگانی فاطمه زهرا (س)، ۱۳۶۲؛
ترجمه نهجالبلاغه، بهمن سال ۱۳۶۹؛
شرح مثنوی (جشنواره خوارزمی)، ۱۳۸۰
منبع: پنجره
جامعه
)
