| دکترین شوک در نقدی سازی یارانه ها و شروط رهبر انقلاب |
| محسن مهدیان |
| يکشنبه ۲۶ مهر ۱۳۸۸ ساعت ۱۶:۰۲ |
۱- مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری پیرامون اجرای طرح تحول اقتصادی در چند محور می تواند خلاصه شود .
اول عدم شتابزدگی دوم کاهش آثار منفی اقتصادی ، سیاسی و اجتماعی و در نهایت ایجاد "اجماع کارشناسی" و "وفاق ملی".
بدون شک موضوع هدفمند سازی یارانه ها با قرائت نقدی سازی سهم بیشتری از تاکیدات و توجهات رهبری را به خود اختصاص می دهد.
اینکه تا امروز چه میزان دولت در تحقق این سه اصل موفق بوده است مجال دیگری را می طلبد.
در این فرصت به موضوع مهمی چون "امکان یابی" تحقق این سه شرط در اجرای نقدی سازی یارانه ها می پردازیم.
ذکر این نکته ضروری است که 3 تذکر مدبرانه مقام معظم رهبری در اصل اجرای هدفمند سازی یارانه ها است نه روش.
و حالا که دولت هدفمند سازی یارانه ها را از طریق نقدی سازی آن دنبال می کند باید دید که چه میزان می تواند و اساسا ممکن است که این سه شرط را رعایت کند.
2-مدتی پیش کتابی با عنوان "دکترین شوک " راهی کتابفروشی های آمریکا شد و به سرعت در رده پرفروش ترین کتابهای سال قرار گرفت .
دکترین شوک که توسط "نوآمی کلاین " ژورنالیست و اقتصاددان کانادایی نوشته شده است یکی از آثار کم نظیر در پرده برداشتن از پیچیده ترین برنامه های اقتصادی –سیاسی اقتصاد بازار آزاد است.
این کتاب نشان می دهد که چطور برنامه های اقتصادی از طریق شوک ،جامعه را وادار به اطاعت می کند.
بر اساس این کتاب ، میلتون فریدمن مبدع نظریه شوک است.فریدمن معتقد است که سود و بازار می بایستی همه جوانب زندگی را از مدرسه و درمان گرفته تا حتی ارتش پوشش دهد.
اوخواستار لغو همه تعرفه ها و عوارض حمایتی و موانع تجارتی ، واگذار کردن همه قیمت گذاری ها به بازار و تعطیل کردن خدمات دولتی است.
کلاین در این کتاب با تبحر و ظرافت قابل تحسینی نشان می دهد که همواره در طول تاریخ بی نهایت این ایده ها (آزاد سازی افراطی) نزد مردم غیر محبوب بوده است.
به گفته وی شواهد تاریخی نشان می دهد که با اجرای این سیاست ها ،موج بزرگ بیکاری براه می افتد و قیمت ها به نحو غیر قابل تحملی افزایش می یابد و زندگی برای اکثریت جامعه دشوار می شود .
بعد از این، نوامی کلاین نتیجه گیری می کند که فریدمن و حامیانش ، به دلیل ناتوانی از به کرسی نشاندن این سیاست ها از طرق دموکراتیک ،به قدرت شوک روی می آورند.
"دکترین شوک و بهت"در اصل شرحی بر متد شوک درمانی اقتصادی فریدمن است.
فریدمن در یکی از برجسته ترین نوشته هایش به نام "کاپیتالیزم و آزادی"به صراحت می نویسد:((تنها با بروز یک شوک می توان تغییرات واقعی بوجود آورد...به نظر من وظیفه اصلی ما این است که طرح هایی را فراهم آوریم تا آنچه به لحاظ سیاسی در ابتدا غیر ممکن به نظر می رسد نهایتا به یک راه حل اجتناب ناپذیر بدل شود.))
این استاد دانشگاه شیکاگو تاكيد مي كند كه شوک بايد قبل از آنکه مردم به خود بیایند اعمال شود.او معتقد است که دولت باید ظرف 6 تا 9 ماه تحولات اساسی مورد نظر اقتصاد بازار را پیاده کند. مکتب پولی نیز که به فریدمن شناخته می شود راه حل های اجرایی و عملی خود را با اتکا به همین روش ومتد تجویز می کند.
و اما چند ویژگی نهفته و ذاتی در این متد وجود دارد که خاصیت جداناپذیری از این سیاست دارد.
اولا شتابزدگی، اصل انكارناپذیر شوک درمانی است .
دوم آسيب هاي اجتماعی و سیاسی و اقتصادی است که روی دیگر سکه آزاد سازی و بازار آزاد است و گریزی از آن نیست .
و نهایتا اینکه وفاق ملی و اجماع کارشناسی اساسا در این مدل جایی ندارد چرا که به لحاظ روش شناسی، شوک درمانی برا ی جلوگیری از مخالفت های توده ای طراحی شده است و اساسا ایجاد شوک به سبب نبود وفاق و اجماع است.
3-کارشناسان نسبت به یارانه های هدفمند اجماع دارند اما در طریق وصول به این مهم اختلاف نظر جدی وجود دارد.
عمده این اختلافات نیز به مبانی و مفاهیم و همچنین رابطه اقتصاد و سیاست مرتبط است.
در این مجال فرصت پرداختن به این گونه شناسی نیست اما آنچه مسلم است اينكه دولت با صراحت لهجه هدف از هدفنمد سازی یارانه ها را اعلام کرده است.
مردان اقتصادی دولت هدف اصلي از نقدی سازی یارانه ها را اصلاح و واقعی سازی قیمت ها دانستند.
به گفته مسئولین اگرچه این سیاست منجر به جهش قیمت ها و تورم می شود اما قیمت ها واقعی شده و عملا بازار در کم و کیف تولید و توزیع تصمیم گیری می کند.
این سیاست اقتصادي که همواره از سوی نئولیبرال های وطنی توصیه شده ، در ادبيات قدرت با تعابیری چون "یک تب و یک مرگ"،"یکبار برای همیشه"و "مرگ یکبار و شیون هم یکبار "به کار رفته است.
این تعابیر که بعضا با نام علمی جهش قیمتها نیز شناخته می شود، همان شوک درمانی مورد نظر فریدمن است.
اصلاح قیمتی که نقطه عزیمت مکتب پولیون است از سال 1990 با تاکید بر 3 فرض از سوی صندوق بین المللی پول به کشورها تجویز شد.
فرض اول این است که اقتصاد کشورهای اجرا کننده این سیاست از انعطاف پذیری کافی برخوردارند.
دوم اینکه مشکلات این کشور ها از نوع کوتاه مدت است.
و ديگر اینکه تکیه بر بازار تنها ترین و مناسب ترین راه رسیدن به این هدف است.
منطبق بر این فروض به کشورها توصیه شد که در زمانی محدود(شوک)به اتخاذ سیاست های اصلاح قیمتی بپردازند.
همانطور که مشاهده می شود اساس این درمان اقتصادی براجرای سیاست های دفعی و شوک گونه استوار است .نسخه ای که از سوی "پزشک فریدمن" تجویز شده است.و این همان نسخه ای است که 2 دهه با عناوین تعدیل ساختاری و ساماندهی اقتصادی در کشور اجرا شد و امروز با نام نقدی سازی یارانه ها دنبال می شود.
ماهیت این گونه سیاست ها غیر تدریجی بودن ،بی توجهی به آثار اجتماعی –سیاسی و غفلت از مقدمات ساختی و نهادی است.
بر این اساس به نظر می رسد 3 شرط عدم شتابزدگی ، جلوگیری از آسیب های اجتماعی – سیاسی و ایجاد "وفاق ملی" و "اجماع کارشناسی" در طرح نقدی سازی یارانه ها نشدنی باشد.چرا که این همه جزئی از متد شوک درمانی است.
تورم ، تنبلی اجتماعی ، کاهش تقاضا برای کالاهای اساسی ، افزایش تنش های خانوادگی ناشی از یارانه نقدی ، تغییر الگوی زندگی و وابستگی بیش از حد ملت به دولت به واسطه پرداخت پول نقد ، از عوارض اجرای این سیاست است که گریزی از آن نیست .
از سویی در طرح "اجباری" سر شماری اطلاعات خانوار که به غلط از آن به رفراندوم و پاسخ مثبت جامعه به طرح تحول تلقی شد ، تنها 85 درصد مردم شرکت کردند که به گفته مسئولین نیز 50 درصد آنها اطلاعات خلاف واقع ارائه کردند.
بنابراین وفاق ملی هم در ابهام قرار دارد.
اختلافات متعدد و مبنایی و روشی کارشناسان و نمايندگان مجلس با دولت و همچنین اختلافات اقتصاددانان در ابتدایی ترین موضوعات این طرح که همان مفهوم یارانه است، نیز حاکی ازعدم اجماع کارشناسی نسبت به این طرح است .
با این وجود به نظر میرسد شوک درمانی ناشی از نقدی سازی یارانه ها نمی تواند 3 شرط اصلی مد نظر مقام معظم رهبري را فراهم سازد.
جامعه
)
