هادي شيرمحمدي
جواد شمقدري متولد ۱۵ دي ۱۳۳۸ در مشهد، كارگردان و فيلمنامهنويس است. وي در سال ۱۳۵۹ دوره فيلمسازي را در مركز اسلامي آموزش فيلمسازي گذراند و فعاليت هنري خود را با ساخت مجموعههاي مستند جنگي در دوران جنگ و پس از آن در حوزه سينما با كارگرداني فيلم كوتاه آغاز كرد.
شمقدري اولين فيلم بلند خود با نام «آفتاب و عشق» را در سال ۱۳۶۸ ساخت. فيلم ثبت لحظات درگذشت حضرت امام خميني(ره) است و از مصلي و مراسم تدفين تا شب هفتم و جماران را به تصوير كشيده است. شمقدري در سال ۱۳۷۱ فيلم سينمايي «بر بال فرشتگان» را نويسندگي و كارگرداني كرد. «بر بال فرشتگان» در دوره يازدهم جشنواره فيلم فجر، در بخش فيلمهاي اول و دوم سال، سيمرغ بلورين بهترين فيلم اول را از آن خود كرد. شمقدري در سال 1375، «توفان شن» را ساخت. اين فيلم به عملياتي كه نيروهاي آمريكايي براي آزادي ديپلماتهاي اسير سفارت آمريكا در دست دانشجويان ايراني پيرو خط امام(ره)، وعدهگاه خود را بياباني نزديك طبس قرار دادند، ميپردازد.
شمقدري از سال ۱۳۷۶ عمده فعاليتهاي خود را در تلويزيون متمركز كرد؛ مهمترين كارهاي او در تلويزيون، سريالهايي چون «آفتاب زمين»، «اصحاب فيل» و «فرستاده» است. وي از مؤسسين انجمن سينماگران مسلمان بوده و ضمن عضويت در هيئت مديره شركت محرابفيلم، عضو مشورتي شوراي فيلمنامه حوزه هنري، سيما فيلم، مركز سينماي تجربي و انجمن سينماي دفاع مقدس نيز هست.
شمقدري كه فيلم تبليغاتي احمدينژاد را در ايام انتخابات رياست جمهوري نهم ساخته بود، در دولت نهم مشاور هنري رييسجمهوري شد. وي در زماني كه مشاور هنري رييسجمهوري بود، منتقد سياستهاي وزارت ارشاد نيز بود. شمقدري که هم اكنون در سمت معاونت سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي دولت دهم، مشغول به كار است، در گفت و گویی صمیمانه با «پنجره» از سینمای دفاع مقدس گفت و ...
درنگی در این گفتگو خالی از لطف نیست:
جناب آقاي شمقدري! بهنظر شما تفاوتي ميان سينماي جنگ و دفاع مقدس وجود دارد؟ قطعاً وجود دارد؛ سينماي جنگ روايتيست از يك درگيري نظامي و رويارويي سخت بين دو كشور، كه عموماً مبناي اين درگيري عدم تفاهم و توافق طرفين بر سر موضوعاتي مانند خاك و ميزان حاكميت و استيلاي بر آن و يا زيادهخواهي و كسب غنيمت و منافع بيشتر است. آنچه تنور اين جنگها را گرم ميكند و انگيزه نبرد را در طرفين گسترش ميدهد، انگيزههاي ملي و عرق وطني است؛ البته در نهايت هم با خشك شدن انگيزهها در يك طرف يا طرفين جنگ، پاياني براي نبرد رقم ميخورد. خب طبيعتا بنمايه قصه و شخصيتهاي هر فيلمنامهاي كه به موضوع جنگ بپردازد را ميتوان در ژانر سينماي جنگ تلقي كرد.
اما در دفاع مقدس هشتساله ملت ايران، وقايع بهگونهاي ديگر رقم خورد. درست است آغاز جنگ از سوي رژيم بعثي عراق با همان انگيزههاي رايج يعني استيلا بر بخشي از خاك و آب ايران بود، اما پديده جديدي در درون جبهههاي ايران متولد شد كه ماهيت جنگ را به دفاع و آن هم از نوع دفاع مقدس تبديل كرد. يعني انگيزه رزمندگان ايراني از دو موضوع آب و خاك به دفاع از هويت و فرهنگ تبديل شد؛ آن هم هويت و فرهنگي كه ريشه در اسلام عزيز داشت و با رويكرد انقلاب اسلامي متجلي شد. در اين ساحت، نبرد و جنگيدن فقط براي دست به دست شدن آب و خاك نبود، بلكه براي ارزشها و باورها بود؛ انديشهاي كه ريشه در واقعه عاشوراي حسيني داشت و آن دفاع از مظلوم و مبارزه با ظالمان و فاسدان بود؛ هدف، احياي دين پاك حنيف اسلام بود؛ انگيزه لبيك به نداي هل من ناصر حسيني بود؛ تلاش براي رسوايي فريبكاري يزيد و تمامي حاكمان فاسد بود. مقصد، دفاع از عنصر ولايت و امامت بود كه در حاكميت اسلامي و رهبري امام(ره) متجلي شده بود. رزمندگان جبهههاي نبرد در ايران خود را سربازان امام زمان ميدانستند كه با نبرد خود، راه روشن آينده جهان را رقم ميزنند و زمينه ظهور منجي عالم و حكومت واحد جهاني اسلام را مهيا ميكنند.
اين ويژگيها، فضا و مناسبات عرصه نبرد و جبههها و اصول و قواعد حاكم بر همه جنگ را تغيير داد. شهيد، تنها يك واژه عرفي و احترام برانگيز نبود كه بهعنوان تكريم از كشتهشدگان عرصه نبرد استفاده شود، بلكه يك مقام متعالي و يك آرزوي قدسي بود كه هر كسي به قرب و وصال آن دست نمييافت، مگر اينكه به خلوص و كمال روحي و معنوي رسيده باشد. مفاهيم مجاهدت، نصر و پيروزي، معنايي غيرمادي داشت و بيشتر در حوزه مبارزه با نفس و تعالي روحي رزمندگان معنا مييافت و تلاشهاي ظاهري در عرصه رزم و حماسههاي خلق شده بهعنوان اداي تكليف شناخته ميشد. در واقع رزمنده كه به مقام بسيجي بودن ميرسيد، در وراي همه تلاشها و مبارزات و سختيهاي صحنه نبرد، راه نجات و تعالي روحي و معنوي خود را ميجست.
مجموعه اين ويژگيها و دهها ويژگي ديگري كه فرصت بيان آن نيست، دفاع مقدس را شكل داد و سينماي دفاع مقدس بايد تلاش كند اين ويژگيها را ارائه دهد.
جنابعالي وضعيت سينماي دفاع مقدس را چگونه ميبينيد؟
سينماي دفاع مقدس بسان بذري است كه تنها جوانهاي زده و راه براي رشد و قد برافراشتن آن هنوز مهيا نشده است. دفاع مقدس گنجينهاي بينظير است كه هنوز از آن استفاده چنداني نشده، اما سالها و نسلها ميتواند الهامبخش باشد. ظرفيت به اين گستردگي و قابل دسترس، بهترين فرصت براي جامعه هنري كشور است. مخاطب امروز نسل جوان و نسلهاي آينده و مخاطب جهاني، تشنه اين سينما هستند. موضوعات و وقايع دفاع مقدس تا سالها تر و تازه خواهد بود و ميتواند براي هر ملت و گروه پويايي، الهامبخش باشد و راههاي سخت و مبارزه و تلاش را آسان كند.
اگر باور داريد كه ورود انحرافات مختلف به اينگونه سينمايي در سالهاي گذشته، آينده سينماي دفاع مقدس را با تهديد جدي روبهرو كرده است، به نظر شما ريشه اين انحرافات را بايد در كجا جستوجو كرد؟ مسلماً هر جوانهاي بهراحتي ميتواند نابود شود، چون هنوز آسيبپذير است، چراكه نه ريشه مستحكمي يافته و نه تنه تنومندي برافراشته است. مجموعه شرايط سرمايهگذاري، توليد و نمايش كمي، فيلمسازان را از اين عرصه دور كرد؛ البته نقش سياستگذاران و مديران سينمايي نيز بيتأثير نبوده است. اما مهمترين دليل به نظر من عدم شناخت ابعاد حقيقي دفاع مقدس است و نگاه سطحي و نازلي كه بعضي به اين حوزه داشتهاند. ريشه اصلي و انحراف جدي در اين عرصه نيز به عدم شناخت واقعي دفاع مقدس بازميگردد. كسانيكه دفاع مقدس را در حد يك نبرد نظامي و يك جنگ آب و خاك تنزل ميدهند، بيشترين ظلم را به آن روا ميدارند. اين نگاه غلط و انحرافي بود كه منجر به ساخت فيلمهايي در حوزه دفاع مقدس شد كه تلاش ميكرد رزمندگان را مورد سئوال قرار دهد كه چرا جنگيديد؟ يا به دنبال سياهنمايي در دفاع مقدس بود. در طول اين سالها بارها شنيده شده كه چرا پس از فتح خرمشهر جنگ پايان نيافت؟ چرا به جاي هشتسال، تلاش نكرديم جنگ دوساله تمام شود؟ اين نوع شبههافكنيها حاصل اذهان و افكار حقيري است كه به دنبال فرار از نبرد و مبارزه، هميشه در پي خزيدن به كنج عافيت و رفاه زندگي بودند. آنها يادشان رفته است كه در كلام زيباي امام حسين(عليهمالسلام) آمده است كه اساسا زندگي بهجز هدف متعالي و آرمان الهي داشتن و مبارزه براي تحقق آن نيست. اگر جنگ در دو سال و نيم به اتمام ميرسيد، باز مبارزه و مجاهدت وجود داشت و تنها شكل و ظاهر آن تغيير ميكرد.
اين افراد هدف را گم كردهاند. تا ظلم هست، مبارزه هست و تا مبارزه هست، سختي و تلاش و رنج و ناخوشي خواهد بود. چه اين مبارزه در صحنه نبرد نظامي باشد چه در جايگاه ديگر؛ لذا از نظر يك رزمنده عاشق و متعهد هدفمند، هيچوقت اين دغدغه و سئوال پيش نميآيد كه چرا پس از دو سال جنگ تمام نشد و چرا بايد ما هشت سال ميجنگيديم و اين همه خسارت و ... ميداديم. اگر چه پاسخهايي مقتضي از نظر نظامي، فني، سياسي و دانش جنگيدن وجود دارد، اما يك بسيجي با فرهنگ دفاع مقدس كه ذكر ويژگيهاي آن شد، به دنبال اين پاسخهاي ظاهري نبوده و نيست. او آرماني دارد و به دنبال تحقق آرمانهايش مبارزه ميكند. به هر حال، آنچه باعث شد در نگاه به دفاع مقدس انحرافاتي رخ دهد، سپردن امور به دست كساني بود كه بيشتر به دنبال منافع شخصي خود بودهاند و سهم خود را طلب ميكنند. آنها نسبت به دفاع مقدس تعهدي ندارند و بعضا مخالف آن هستند.
جناب آقاي شمقدري، اگر بخواهيد انحرافاتي را كه در سينماي دفاع مقدس وجود دارد، نام ببريد، به چه مواردي اشاره ميكنيد؟
تشكيك و شبههافكني در اصل دفاع مقدس و مجاهدت و تلاشهاي شكلگرفته در آن؛ تلاش براي سياهنمايي و تحريف اهداف و انگيزههاي رزمندگان و فرماندهان؛ بياثر و بينتيجه بودن دفاع مقدس؛ توجه صرف به عنصر ملي آب و خاك؛ عدم توجه به اجماع جهاني و جبهه متحد جهاني عليه ايران اسلامي و نوع آرايش نبرد با همه ابعاد جهاني آن؛ ضعف دشمنشناسي؛ نداشتن تحليل و شناخت از علت و آغاز جنگ و اهداف حاميان رژيم بعثي عراق و عدم شناخت از وضعيت داخلي و محدوديتها و تحريمها.
به نظر شما چه كساني نقش اصلي در ايجاد اين انحرافات را بر عهده داشتهاند؟ آيا سينماگران، متهمان اصلي هستند؟
قطعا جواب منفي است. ممكن است تني چند از سينماگران در اين انحرافات دخيل باشند، اما مسئولان سياسي، فرهنگي و نظامي و مديران سينمايي نقش اصلي را بر عهده داشتهاند. البته دشمن در طول همه اين سالها بيكار نبوده است. شايد آغاز كننده اين انحرافات هم همانهايي باشند كه پس از آن كه در تحميل جنگ به ايران به اهداف خود دست نيافتند، تلاش كردند تا دفاع مقدس بزرگ ملت ايران را زير سئوال ببرند و در اين راستا كجانديشان و منحرفان داخلي هم با آنان همنوا شدند.
راه حل عبور از وضعيت نامطلوبي كه به آن اشاره داشتيد، چيست؟
مهمترين راه حل، بازشناسي اين حوزه است. بايد دوباره دفاع مقدس را شناخت و درخصوص آن سخن گفت. اگر امروز كتاب خاطرات دوران دفاع مقدس اينقدر مورد توجه مخاطبان قرار ميگيرد، نشان از ظرفيت بالا و جاذبه اين عرصه دارد. آينده سينماي دفاع مقدس به آينده سينماي ايران پيوند خورده است و شايد بهتر است بگوييم، آينده سينماي ايران در گرو آينده سينماي دفاع مقدس است. اگر بخواهيم داراي سينمايي متفاوت و ارزشمند و تأثيرگذار باشيم، بايد سينماي دفاع مقدس را رونق دهيم. همانطور كه با اضمحلال سينماي دفاع مقدس، سينماي ايران به سرنوشت نامقبول كنوني گرفتار شده است.
البته بايد متذكر شوم كه همه چيز براي يك جهش و شكوفايي مهياست تا سينماگران دفاع مقدس با اصلاح رويكردهاي خود به اين حوزه بازگردند. سينماگران جوان نيز كه دفاع مقدس را تجربه نكردهاند، تلاش كنند از طريق مطالعه، تحقيق و بررسي به وجوه زيبا و ارزشمند دوران دفاع مقدس دست يابند. همه مسئولان بايد اين دلمشغولي را داشته باشند كه به نحوي دين خود را به دفاع مقدس و حماسه شهيدان هشت سال مقاومت دليرانه ملت ايران ادا كنند.
آقای شمقدري! معاونت سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي براي تقويت سينماي دفاع مقدس چه برنامهاي دارد؟ مديريت جديد سينماي كشور تلاش ميكند سهم ويژهاي براي توليدات سينماي دفاع مقدس در نظر بگيرد و اگر كارهاي ارزشمند ارائه شود، ما براي حمايت از فيلمهاي دفاع مقدس محدوديتي براي خودمان تعريف نكردهايم.
__________________________________________
مطالب مرتبط:
1- اخراجيها كف انتظارات ماست/ گفتگو با عليرضا سجادپور
2- شبه روشنفكري؛ انحراف سینمای جنگ/ گفتگو با مسعود دهنمكي
3- در دفاع مقدس خط قرمزي نداريم! / گفتگو با محسن علياكبري
4- بایسته های تقویت سینمای دفاع مقدس/ محمد جعفری
جامعه
)
