خريد جهيزيه که بايد به منزله شروع زندگي ساده زوج هاي جوان باشد، طي سال هاي اخير به معضل و مشکل اصلي تبديل شده است، به عبارتي مي توان گفت؛ امروزه خانه رويايي عروس روي پايه چشم و هم چشمي ساخته مي شود. 

شبستان: جهيزيه به عنوان يکي از قديمي ترين سنن ازدواج در ايران و بسياري از کشورها مرسوم و از گذشته دور دادن اسباب و ابزار زندگي به زوج ها رواج داشته است. از مهم ترين فوايد جهيزيه بايد به تأمين مالي زوج ها در آغاز زندگي مشترک اشاره کرد. زوج ها براي شروع زندگي با کمک خانواده ها تلاش مي کنند، روي پاي خود بايستند و آرامش نسبي پيدا کنند. در بحث آسيب شناسي جهيزيه نيز بايد به نداشتن الگوي صحيح مصرف اشاره کرد؛ اين واژه براي جامعه تعريف نشده است و هنوز بسياري از خانواده ها دقيقا نمي دانند چه چيزهايي بايد تهيه کنند و نياز به تهيه چه چيزهايي نيست.

جهيزيه رسمي مشترک در دنيا

اگر بخواهيم جهيزيه را به عنوان يک سنت مشترک از نظر تاريخي مورد بررسي قرار دهيم بايد به اين نکته اشاره کنيم که اين سنت کهن ريشه در فرهنگ کشورهاي آفريقايي دارد که با هدف تأمين سرمايه اوليه براي کسب و کار به داماد هديه داده مي شد و به اين ترتيب داماد مي توانست با استفاده از سرمايه اوليه اي که خانواده عروس در اختيار او قرار مي داد، مسووليت تأمين خواسته ها و نيازهاي همسر و فرزندانش را برعهده گيرد.

حتي در قديمي ترين گزارش موجود از گذشته هاي دور مانند قانون «حمورابي» که در قرن هجدهم قبل از ميلاد تدوين شده از جهيزيه به عنوان يکي از رسوم رايج در آن زمان نام برده شده است. تا پيش از قرن پنجم قبل از ميلاد يعني در دوران «هومريک» يونان قديم رسم بر اين بود که خانواده عروس به خانواده داماد شيربها مي دادند تا اين که در اواخر دوران «کلاسيک» به تدريج جهيزيه جايگزين شيربها شد.

جهيزيه حتي در روم باستان هم متداول بود و به اين ترتيب مي توان گفت که اين سنت از جمله رسومي است که نه تنها در کشورهاي آسيايي، بلکه در کشورهاي اروپايي هم وجود داشته است. در کشورهاي اروپايي و به ويژه در کشور انگليس جهيزيه در طبقات اشرافي به عنوان ارثيه در هنگام ازدواج از طرف پدر به فرزند دختر هديه مي شود و به اين ترتيب فقط دختراني که در زمان ازدواج از پدرشان جهيزيه نگرفته باشند، در ارث سهيم مي شوند. البته امروزه در اغلب کشورهاي در حال توسعه در اروپا و آمريکا اين رسم کهن و ديرينه به دست فراموشي سپرده شده است و در اغلب خانواده ها عروس و داماد با هداياي نقدي که در مراسم جشن ازدواج خود از دوستان، اقوام و نزديکانشان هديه مي گيرند، مقدمات اوليه زندگي مشترک را تأمين مي کنند.

اما خانواده هاي سنتي همچنان به اين سنت قديمي پايبند هستند و خانواده دختر مسووليت تهيه جهيزيه را برعهده مي گيرد. البته بايد به اين نکته توجه داشت که در اين کشورها برخلاف کشور ما جهيزيه تنها شامل ملزومات اوليه براي آغاز زندگي مشترک خواهد بود و بسياري از کالاهاي غيرضروري و لوکس تجملي که در خانواده هاي ايراني بخشي از جهيزيه محسوب مي شود، با استفاده از هدايايي که عروس و داماد در مراسم جشن ازدواجشان مي گيرند خريداري خواهد شد.

در کشور هند تهيه کالاها و اجناس مورد نياز و همچنين تأمين پول نقد و طلا از طرف خانواده عروس به عنوان جهيزيه نه تنها در زمان ازدواج بلکه در مناسبت هاي مختلف پس از ازدواج و حتي گاهي تا پايان عمر پدر و مادر براي فرزند دختر ادامه دارد، در واقع در خانواده هاي هندي جهيزيه به عنوان راهکاري براي گريز از فقر پسران است و حتي رسم بر اين است که خانواده داماد با توجه به موقعيت هاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي خانواده دختر در هنگام خواستگاري تقاضاي خود را در خصوص جهيزيه مطرح کنند و خانواده عروس با توجه به موقعيت خود با اين تقاضاها موافقت مي کنند و به اين ترتيب مقدار جهيزيه از قبل از برگزاري مراسم ازدواج در بين طرفين توافق مي شود تا جايي که در برخي ازخانواده ها حتي يک وسيله نقليه که گاهي يک اتومبيل آخرين مدل خارجي است و همچنين مسکن که گاهي يک ويلا در اروپاست نيز به عنوان بخشي از جهيزيه به داماد هديه مي شود.

شايد برايتان جالب باشد بدانيد که در کشورهاي اروپايي و آمريکايي نيز در گذشته برخلاف آنچه امروزه در اين کشورها مرسوم است، موقعيت اجتماعي داماد ملاکي براي تعيين مقدار جهيزيه بود و از اين رو افرادي که توانايي مالي چندان خوبي نداشتند هرگز نمي توانستند با افرادي از طبقات بالاي اجتماع ازدواج کنند که امروزه هيچ اثري از اين باور ديرينه در فرهنگ کشورهاي اروپايي و آمريکايي يافت نمي شود، علي رغم اين که اين سنت در گذشته در کشورهاي اروپايي بخشي از حقوق مدني افراد محسوب مي شد.

آنچه جامعه ما را از جوامع غربي متمايز مي سازد اين است که اگرچه امروزه در کشورهاي اروپايي و آمريکايي جوانان خودشان مسووليت تهيه لوازم ضروري براي آغاز يک زندگي مشترک را برعهده مي گيرند، اما در مقابل در کشور ما جهيزيه قدم فراتر از آماده سازي لوازم ضروري و حتي غيرضروري گذاشته است، تا جايي که در بسياري از خانواده ها حتي مارک کالاهاي تهيه شده به عنوان جهيزيه نيز از اهميت بسيار زيادي برخوردار است و به اين ترتيب در برخي از خانواده ها هزينه اختصاص يافته براي تهيه جهيزيه گاه به بيش از ده ها ميليون تومان افزايش يافته و خانواده ها وسايلي را در جهيزيه دختران شان تهيه مي کنند که بسياري از خانواده هاي قديمي تنها با بخش کوچکي از آن سال هاي طولاني به زندگي مشترک خود ادامه داده اند و اين در حالي است که حتي برخي از اين کالاها هيچ گاه مورد استفاده قرار نخواهد گرفت و قصد خانواده عروس از خريد اين کالاهاي غيرضروري اين بوده که به همه نشان دهند جهيزيه کامل و بي نقصي را براي فرزندشان تهيه کرده اند.

جهيزيه و مشکل لاينحل خانواده ها

تهيه جهيزيه يکي از مشکلات اصلي بسياري از خانواده هاي ايراني به هنگام ازدواج فرزندان است. والديني که با شور و شوق و پس از انتخاب عروس يا داماد مناسب، فرزند خود را براي زندگي مشترک آماده کرده اند، پس از مراسم دوران نامزدي يا عقد، به تکاپوي خريد جهيزيه براي فرزند خود مي افتند. اين مرحله، يکي از حساس ترين مراحل دوران عقد است و توافق و تفاهم دختر و پسر و خانواده ها در اين برهه بسيار کارساز است. اما به عقيده بسياري از کارشناسان، خريد جهيزيه که بايد به منزله شروع زندگي ساده زوج هاي جوان باشد، طي سال هاي اخير به معضل و مشکل اصلي تبديل شده است. جوانان با توقعات بي جا و تقاضاي اقلام غيرضروري خانواده ها را تحت فشار مي گذارند و خانواده ها نيز با دامن زدن به توقعات آن ها، جوانان را پرتوقع و بي انگيزه مي کنند.

در گذشته طبق رسم، مهريه برابر با جهيزيه بود. به عنوان مثال اگر مي گفتند پنجاه هزار تومان مهريه عروس باشد، عروس همان قدر جنس به خانه بخت مي آورد، در صورتي که الان اين گونه نيست. خانواده ها بايد براي زوج هاي جوان روشن کنند که شروع زندگي مشترک با حداقل امکانات ميسر است و نبايد توقع زندگي مرفه و بي دردسر و بدون مشکل را در سر بپرورانند.

پيرامون اين موضوع بر آن شديم تابا «محمدابراهيم رفيعي»، کارشناس پيشگيري از اعتياد و عضو انجمن روان‌پزشکان اعتياد آمريکا به گفت و گو بنشينيم تا در مورد اين موضوع برايمان بگويد. آنچه در پي مي خوانيد گزيده اي از اين گفت و گوست. وي معتقد است، افرادي که داراي تحصيلات عاليه بوده و يا وابسته به خانواده‌هايي هستند که ارزش‌هاي فرهنگي و واقعي آنها جزء ارزش‌هاي اجرايي‌شان است، نوع لباس پوشيدن‌، آرايش کردن و حتي مدل خودروي آنها بسيار ساده و معمولي است، در حالي که افرادي که از لحاظ اقتصادي در سطح پاييني قرار دارند، عکس موارد فوق در رفتارشان حاکم است، بنابراين مي‌توان گفت، ساختار فرهنگي و ارزش‌گذاري افراد و خانواده‌ها نقش مستقيمي با موارد ذکر شده دارد که ما از آن با عنوان چشم و هم چشمي ياد مي کنيم.

خودکم‌بيني از عواقب چشم و هم چشمي

وي با بيان اينکه خودکم‌بيني يکي از عوامل چشم و هم چشمي در جامعه است، اظهار کرد: در چنين شرايطي ما خود واقعي را که خداوند به ما عطا کرده نمي‌بينيم، بلکه با تجملات ظاهري سعي در تکميل خود داريم تا اين عارضه را جبران کنيم که اين امر نيز عواقبي مانند کاهش سن ازدواج و افزايش توقع زن از همسرش را به دنبال دارد.

رفيعي اظهار کرد: بعد از طي مراحل فوق، وقتي زوجين وارد زندگي مشترک مي‌شوند اين خود‌کم‌بيني و احساس نياز دائم به مدرن کردن تجهيزات، موجب رقابت منفي مي شود به طوري که زن به همسان‌سازي خانواده خود با افراد مشابه مي پردازد، سپس با ايجاد چالش در خانواده طلاق عاطفي را موجب مي‌شوند.

طلاق عاطفي؛ منشاء انحرافات اخلاقي

وي با بيان اينکه طلاق عاطفي موجب انحرافات اخلاقي ميان زوجين مي‌شود، خاطرنشان کرد: در واقع يک مکانيزم جايگزيني يا فرافکني ايجاد مي‌شود و چون موفق به حل مشکل خود نمي‌شود آن را به ناتواني همسرش ارتباط مي‌دهد، در چنين شرايطي اين‌گونه مي‌پندارد که چون به خواسته‌هاي او توجه نشده پس به سمت فرد ديگري مي‌رود که به خواسته هايش توجه کند، اين در حالي است که آن فرد توجه اش ظاهري بوده و تنها براي بدست آوردن متاع به دنبال اين شخص است ،اين حلقه معيوب در زندگي آنها ادامه پيدا مي کند و هر چه جلوتر مي‌رود شدت بيشتري مي‌گيرد.


خودشناسي و معرفت نفس عامل خوشبختي انسان ها
وي در پاسخ به سؤالي مبني بر اينکه آيا جهيزيه سنگين ضمانت اجرايي براي خوشبختي زوج‌ها دارد يا نه؟، يادآور شد: اگر از آموز‌ه‌هاي ديني خود استفاده کنيم، مي‌بينيم که خوشبختي با جهيزيه حاصل نمي‌شود بلکه خوشبختي واقعي از طريق محتواي ذهني و دانش افراد که همان خودشناسي و معرفت نفس است به وجود مي‌آيد. افراد داراي معرفت نفس در همه شرايط خوشبخت هستند، مانند حضرت زينب (س) که در شرايط سخت کربلا که تمام عزيزان خود را از دست داده بودند، فرمودند: «من همه چيز را زيبا مي‌بينم»، بنابراين خوشبختي يک ابزار بيروني نيست، بلکه در درون افراد بوده و به نوع تفکر و نگاه آنها به خداوند و جهان هستي برمي‌گردد.

رابطه مستقيم آموزش و ازدواج آسان

اين روان‌شناس، آموزش و خودشناسي را از راهکارهاي مهم ازدواج آسان خواند و اظهار کرد: اگر زوجين ارزش ازدواج و حياتي را که خداوند به آنها عطا کرده، بدانند و پيرامون آن به مطالعه بپردازند و مقداري هم از ظواهر مادي دنيا فاصله بگيرند، متوجه مي‌شوند که جهيزيه سنگين موجب خوشبختي نمي شود و آن را نيز با پول نمي‌توان خريد، بنابراين شناخت همراه آموزش (مسابقه، کتاب) مهم‌ترين راه حل مشکل جوانان در معرض ازدواج هستند.

رفيعي تصريح کرد: با توجه به اينکه ارزش‌هاي ديني و اخلاقي نفوذ زيادي در سطح جامعه ما دارند، اگر اين ارزش ها تقويت شوند يک سپر حمايتي مهم در برابر هجوم وحشتناک تهاجم غرب خواهيم داشت.

عوارض تجهيزات خانگي ابتدا در کشورهاي جهان سوم تست مي شود

وي با اشاره به عوارض برخي از لوازم خانگي در زندگي افراد خاطرنشان کرد: بيشتر لوازمي که توسط کشورهاي اروپايي و آمريکايي مورد استفاده قرار مي‌گيرند، ابتدا براي تست و آزمايش به کشورهاي جهان سوم ارسال مي‌شوند و پس از نمايان شدن عوارض و مشکل، آنها را در کشورهاي خود توسعه مي‌دهند، حتي در فروش خودروهاي ژاپني به آنها گفته مي‌شود که چه نوع خودروهايي را به کشورهاي جهان سوم و چه نوع را به کشورهاي اروپايي و آمريکايي صادر کنند، به طوري که در فروش تجهيزات خانگي نيز چنين سياستي را به کار مي‌برند.

به گفته اين روان‌شناس، در کشور ما نيز هيچ تحقيقي بر روي عوارض محصولات وارداتي صورت نمي‌گيرد و واردکنندگان بيشتر به فکر سود محصولات هستند تا کنترل و نظارت بر آنها.

توجه به ارزش‌هاي معنوي در کنار ارزش‌هاي مادي، عامل موفقيت جوانان

رفيعي با بيان اينکه بايد خانواده‌ها نسبت به مسايل فرهنگي و مذهبي دقت نظر بيشتري داشته باشند، گفت: فرزندان بيشتر از والدين خود، الگوبرداري مي‌کنند، بنابراين آنها بايد به ارزش‌هاي معنوي توجه داشته و در کنار اين ارزش‌ها به ارزش‌هاي مادي هم اهتمام بورزند. اين عمل از اعمال بزرگان است، اگر خانواده‌ها به طور يک‌جانبه فقط به مفاهيم ديني و معنوي بپردازند و از مفاهيم دنيايي و غريزي غافل، اگر هر دوي اينها با هم تلفيق شوند جوانان به راحتي مي‌توانند پذيراي ارزش‌هاي ديني و اخلاقي شوند.

رفيعي با اشاره به وظايف مسئولان فرهنگي يادآور شد: واگذاري همه مسئوليت‌ها به دوش مراکز فرهنگي نه تنها کار درستي نيست بلکه نتيجه مثبتي هم نخواهد داشت. جامعه ما در شرايطي قرار دارد که تک‌تک افراد بايد با توجه به توانايي‌هاي خود به رشد و تعالي بپردازند و الزاما اينکه منتظر اقدامات مسئولان فرهنگي باشيم، نتيجه‌اي جز شرايط حال حاضر را نخواهيم داشت.

تجمل‌گرايي جامعه و رفتار مسئولان

وي با بيان اينکه هر چند حساسيت خود مردم تأثير بيشتري در حل مشکلات جوانان دارد، تصريح کرد: حضرت علي (ع) فرمودند: «مردم به دين رهبران و بزرگان‌ خود هستند و به آنها شبيه ترند تا به پدرانشان»، قطعا اين تجمل‌گرايي که هم‌اکنون در جامعه ما رو به رشد است به طور مستقيم با نگاه مردم عادي به مسئولان مرتبط مي‌شود، بنابراين بهتر است بزرگان و مسئولان ما به جاي گفتن اين حرف‌ها و توصيه‌ها با دقت بيشتري عمل کنند، بنده رئيس‌جمهورهاي مختلفي را ديديم ولي آقاي احمدي‌نژاد هنوز پژوي ۴۰۷، ۱۲ سال پيش را سوار مي‌شوند، اگر مسئولان ديگر جامعه ما از ايشان ياد بگيرند و مانند وي زندگي کنند قطعا تأثير صريح‌تر و بهتري خواهد داشت.

رفيعي يادآور شد: با توجه به اينکه مردم جامعه ما، مردم مذهب‌گرايي هستند، خطبا و روحانيون مي‌توانند در منبرهاي خود و خطبه‌هاي نماز جماعت و مساجد تذکرات عيني را براي حل مشکلات خانواده‌ها و جوانان ذکر کنند.

«حجت‌الاسلام پورياني»، مدير مرکز مطالعات اجتماعي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي نيز پيرامون فرهنگ جهيزيه در کشور به خبرنگار شبستان گفت: ارزش‌ها، آداب و رسوم، قوانين و عرف از جمله هنجارهاي فرهنگي هستند، همچنين به احساسات عميق و ريشه‌دار هر فردي نسبت به يک موضوع و مسئله، ارزش ها گفته مي‌شود. امروزه در جامعه ما جهيزيه و آداب و رسوم آن به عنوان يک ارزش اجتماعي تلقي مي‌شود نه به عنوان يک ارزش ديني ،حتي آداب و رسوم جهيزيه جزء عرف ديني ما هم محسوب ‌نمي‌شود، بلکه تبديل به يک عرف غير ديني شده که جنبه قانوني نيز ندارد و آسيب‌هايي را هم به همراه داشته است.

نقش محقق جهيزيه به نقش محول تبديل شده است

وي افزود: نکته ديگر اينکه امروزه نقش محقق جهيزيه به يک نقش محول تبديل شده است به اين معنا که خانواده‌ها فکر مي‌کنند تهيه جهيزيه به خانواده‌ها واگذار شده و همه آنها بايد به اين سمت حرکت کنند. وي با بيان اينکه نقش محقق اين است که افراد بر اساس تلاش و کوشش به تهيه جهيزيه بپردازد، خاطرنشان کرد: فعلا اين امر اتفاقي است که در جامعه ما رخ داده، بنابراين بايد تلاش کنيم تا اين نقش به نقش محقق تبديل شود تا کارکرد مثبتي براي افراد جامعه داشته باشد.

ارائه الگوي مناسب ، مطابق با ارزش هاي ديني

حجت‌الاسلام پورياني تصريح کرد: با توجه به اينکه جامعه ما يک جامعه ديني و اسلامي است، بايد تلاش کنيم تا يک الگوي مناسب بر اساس ارزش‌هاي ديني و سنت‌ها خود ارائه دهيم و با برنامه‌ريزي‌هاي بلندمدت و کوتاه‌مدت تفکر خانواده‌ها را به اين سو، سوق دهيم.

وي با بيان اينکه تهيه جهيزيه در جوامع و فرهنگ‌هاي مختلف به اشکال متعدد صورت مي‌گيرد، افزود: نوع کيفيت جهيزيه بر اساس آداب و رسوم مختلف، متفاوت و هزينه آن نيز از مبلغ ۱۰ ميليون تا ۱۰۰ ميليون در نوسان است که اين امر نيز موجب تأخير سن ازدواج جوانان و آسيب‌هاي اجتماعي فراواني در جامعه شده است. اما ناگفته نماند که تهيه جهيزيه در برخي مناطق کشور مانند خوزستان، هرمزگان، خراسان رضوي و عشاير قشقايي غالبا بر عهده خانواده‌ داماد است.

عدم پيروي از تعقل و تفکر، عامل رواج جهيزيه هاي سنگين در جامعه

حجت‌الاسلام پورياني با اشاره به اينکه جهيزيه هيچ‌گونه پشتوانه شرعي و قانوني ندارد ولي مهريه دارد، اظهار کرد: تبعيت و پيروي از مد روز، چشم و هم‌چشمي‌ها، عدم پيروي از تعقل و تفکر، تبليغات منفي تجاري ناصحيح، تنوع وسايل و جذابيت‌هاي آنها از جمله عوامل مهم رواج جهيزيه‌هاي سنگين در جامعه ما است، ولي راه صحيح اين است که هر خانواده‌اي به اندازه امکانات و نيازهاي خود اقدام به خريد جهيزيه کند، مثلا تهيه جهيزيه بايد در جامعه ديني با منطق، عرف و آداب و رسوم ديني سنخيت داشته باشد.

وي ادامه داد: چون فرزندان هيچ تلاشي براي تهيه نيازهاي خود در زندگي نمي‌کنند به آساني هم آنچه را که بدست مي‌آورند از دست مي‌دهند و هيچ تلاشي هم براي حفظ آن نمي‌کنند. همين امر نيز به راحتي منجر به طلاق و ازهم‌گسيختگي خانواده‌ها مي‌شود و از سوي ديگر چون آمال و آرزوهاي افراد تمام‌نشدني است، با وجود داشتن همه چيز طلب بيشتري مي‌کند که اين امر منجر به ايجاد فشارهاي رواني مضاعف بر افراد و در نهايت متلاشي شدن بنيان خانواده مي‌شود.

به جاي فرهنگ‌سوزي، فرهنگ‌سازي کنيم

مدير مطالعات اجتماعي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي با بيان اينکه ما بايد به جاي فرهنگ‌سوزي، فرهنگ‌سازي کنيم، يادآور شد: ما بايستي به جاي فرهنگ‌هاي غلطي که امروزه در جامعه رواج پيدا مي‌کند فرهنگ ديني خودمان را جايگزين کنيم تا خانواده‌ها با پيروي و تأسي از آموزه‌هاي ديني از زير بار رفتن وام هاي سنگين براي تهيه جهيزيه رهايي يابند، در گذشته مهريه برابر جهيزيه بود يعني اگر ۵۰ هزار تومان مهر عروس مي‌کردند به همان ميزان خانواده عروس جهيزيه تهيه مي‌کرد که اين امر بسيار عاقلانه و منطقي بود ولي امروزه اين دو هيچ ارتباطي به هم ندارند.

مدير مرکز مطالعات اجتماعي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در ادامه خاطرنشان کرد: ولي امروزه خانواده‌ها از شکل گسترده به شکل هسته‌اي تغيير پيدا کرده. در گذشته خانواده‌ها با امکانات کافي و به راحتي در کنار يکديگر زندگي مي‌کردند و به اين اندازه غرق در مشکلات نبودند، به هر حال هم‌اکنون شرايط تغيير کرده و اين امر نيز طبيعي است و ما هم نمي‌خواهيم بگوييم که به زندگي گسترده برگرديم ولي با همين زندگي هسته‌اي و صنعتي هم زن و شوهرها مي‌توانند با ايجاد يک شرايط عاقلانه زندگي خوبي براي هم مهيا کنند.

وي با تأکيد بر الگوگيري از زندگي حضرت فاطمه (س) و حضرت علي (ع) يادآور شد: جهيزيه اين دو انسان بزرگوار در حد نيازهاي ضروري زندگي‌شان بود .اگر خانواده‌ها بتوانند با پيروي و تأسي از زندگي انبيا (ع) به تهيه جهيزيه و ازدواج ساده جوانان بپردازند؛ نقش مهمي در خوشبختي و سعادت آنها خواهند داشت، اگر چه در تاريخ گذشته ايران اين‌گونه بوده ولي در دو دهه اخير تحت تأثير شرايط مختلف قرار گرفته و از آن حالت خارج شده است.

جوانان دم بخت قرباني‌ جهيزيه مي شوند

حجت‌الاسلام پورياني با اشاره به اينکه بر اساس آمارهاي گردآوري شده در ۱۰ سال گذشته حاکي از آن است که شش هزار نفر در کشور هندوستان به دليل جهيزيه کشته شدند، تصريح کرد: اين معضل داراي قرباني‌هاي فراوان و مختلف در جوامع ديگر است که تأخير سن ازدواج يکي از مهم‌ترين قرباني‌هاي اين مسئله بوده که به هيچ وجه با انديشه‌هاي ديني و اسلامي ما سازگار نيست، بنابراين مسئولان بايد به دنبال راهکار جدي براي حل اين مشکل در جامعه باشند.

مدير مرکز مطالعات اجتماعي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي با اشاره به جايگاه فرهنگ جهيزيه در کشورهاي عربي تصريح کرد: فرهنگ جهيزيه در جوامع عربي به اين شکل نبوده، بر اساس آمارهاي بدست آمده تهيه جهيزيه در جوامع عربي بيشتر بر عهده خانواده داماد است ولي در کشور هندوستان بر عهده خانواده عروس مي باشد و در کشور ما به دليل ديدگاه فقهي نسبت به اين مسئله که جهيزيه با توجه به ميزان مهريه عروسي تهيه مي‌شود، هر چند امروز تغيير کرده، صورت مي‌گيرد و مسئوليت تهيه جهيزيه بر عهده خانواده عروس است.

نقش رسانه ها در تجمل‌گرايي جامعه
وي با بيان اينکه عوامل مختلفي در تهيه جهيزيه سنگين نقش دارند و چشم و هم چشمي‌ها يکي از مهم‌ترين آنها است، خاطرنشان کرد: بعد از اين عامل، رسانه ملي با ساخت فيلم‌هايي با محتواي لوکس و جذاب موجب تأثيرات منفي بر زندگي زوج‌هاي جوان شده است، زيرا جوانان با ديدن چنين فيلم‌هايي دچار وسوسه شدند که چرا آنها چنين زندگي نداشته باشند، در نهايت اين امر موجب افزايش سن ازدواج از ۱۸ تا۲۰ سال به ۳۰ تا ۳۵ سال شده و علاوه بر موارد فوق باعث پيامدهاي منفي ديگر از جمله افزايش آسيب‌هاي اجتماعي در جامعه مي‌شود.

۹۰ درصد جوانان خواستار زندگي لوکس و تجملي هستند

حجت‌الاسلام پورياني با بيان اينکه ميانگين هزينه‌هاي ازدواج جوانان در شهر تهران ۵۰ ميليون تومان است، اظهار کرد: اين امر موجب کاهش ۷۰ درصدي گرايش جوانان به ازدواج در ايران شده است، بر اساس تحقيقات به عمل آمده فقط ۱۰ درصد از جوانان بدون چشم و هم‌چشمي و هزينه‌هاي تشريفاتي ازدواج مي‌کنند و ۹۰ درصد مابقي خواستار زندگي لوکس و تجملي هستند که عدم پيروي از آموزه‌هاي ديني يکي از عوامل مهم ايجاد چنين مشکلاتي در جامعه است.

وي فرهنگ‌سازي پيرامون ازدواج آسان، اعطاي وام‌هاي کم‌بهره، آموزش مهارت‌هاي زندگي اجتماعي و آشنايي با فلسفه جهيزيه را از جمله راهکارهاي حل مشکلات جوانان در امر ازدواج و زندگي مشترک آنها برشمرد و افزود: تقويت کالاهاي اساسي جهيزيه نيز نقش مهمي در حل مشکلات جوانان دارد.

مدير مرکز مطالعات اجتماعي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي نقش خانواده‌ها را در فرهنگ‌سازي ازدواج آسان مهم خواند و اظهار کرد: آموزش و پرورش، آموزش علمي، مراکز فرهنگي وسايل ارتباط جمعي هم نقش بسزايي در فرهنگ‌سازي و تبليغ زندگي ساده براي زوج‌ها دارند. وي گفت: علاوه بر آموزش‌هاي لازم در خانواده‌ها اگر عقلانيت و منطق نيز در زندگي زناشويي حاکم باشد زوج‌ها مي‌توانند در رسيدن به زندگي ارزشي و ديني موفق شوند.

مهريه‌هاي سنگين عاملي براي کسب کار

وي با بيان اينکه امروزه مهريه‌هاي سنگين عاملي براي کسب و کار شده است اظهار کرد: پيامبر اکرم (ص) فرمودند: «مهر آن است که سبک‌تر باشد»، ولي متأسفانه امروزه مهريه‌هاي سنگين عاملي براي کسب و کار شده است اين در حالي است خانواده‌هايي با مهر ۵، ۱۲ و ۱۴ سکه و يک جلد کلام‌الله مجيد بهترين زندگي را تشکيل دادند.

ساخت خانه رويايي عروس روي پايه چشم و هم چشمي

وي در پاسخ به سؤال مبني بر اينکه آيا جهيزيه سنگين ضمانت اجرايي براي خوشبختي جوانان دارد يا نه، گفت: ما خانواده‌هايي را مي‌شناسيم که با وجود جهيزيه سنگين دايم در زندگي زناشويي خود دچار کشمکش و گرفتاري‌هاي خانوادگي هستند، به عنوان مثال عروس خانم مي‌گويد من اين جهيزيه را آوردم شما چه امکاناتي فراهم کرديد در صورتي که خانواده‌هايي هم هستند که با جهيزيه اندک و تلاش و کوشش يکديگر زندگي خوبي براي هم مهيا کردند.

حجت‌الاسلام پورياني با اشاره به اينکه برخي تجهيزات خانگي مانند بخارپز، مايکروفر، داراي عوارض و اثرات جانبي براي خانواده‌ها است، يادآور شد: برخي از اين لوازم حتي در سال يک بار هم مورد استفاده قرار نمي گيرد ولي به دليل چشم به هم‌چشمي خريداري مي‌شوند، در معنا و مفهوم زندگي مسالمت‌آميز که زن و شوهرها بايد ۵۰ درصد با هم تفاهم و توافق داشته باشند، جز در پاس داشت زندگي اجتماعي حاصل نمي‌شود، اگر آن معنا و مفهوم واقعي زندگي براي خانواده‌ها تفهيم شود بسياري از مشکلات موجود حل و يا کاهش پيدا مي‌کند.

وي در توصيه به جوانان گفت: اگر آنها مي‌خواهند با صلح و صفا و با پيروي از سيره و سنت انبياي الهي زندگي کنند، بايد با يک نگاه خوش‌بينانه و با همکاري و همدلي يکديگر زندگي موفقي را در پيش بگيرند.


«امان قرائي مقدم»، از اساتيد دانشگاه نيز مي گويد: مشکلات اقتصادي جامعه، هزينه‌هاي زياد آيين ازدواج، گرفتن وام و نظاير آن سبب مي‌شود تا زندگي نوجوانان با تنش فکري، رفتاري، نگراني و بدهي آغاز شود؛ که نه تنها خوب نيست، بلکه نگران‌کننده است.

وي با بيان اينکه سدهاي ازدواج امروز جوانان، بيشتر فرهنگي است، تصريح کرد: در اين سال‌ها، سن جوانان بالاترين سن جمعيتي است که بايد براي پيش‌گيري از آسيب‌‌هاي اجتماعي و فرهنگي، در راستاي پيوند جوانان کشور، فرهنگ‌سازي شود.

قرائي مقدم افزود: براي تحقق پيوند بهنگام جوانان، بايد زمينه فرهنگي‌ فراهم شود تا ازدواج‌ آسان شود. همه خانواده‌ها بايد به جمع و جور و ارزانتر برگزار کردن آيين ازدواج کمک کنند و براي هم سخت نگيرند، همچنين در کنار کارهاي فرهنگي جدي، زمينه‌سازي در اعطاي وام کم‌بهره با اقساط طولاني مدت ازدواج انجام گيرد.

الگوسازي قبل و بعد از ازدواج

اين استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: اگر فرهنگ و الگوسازي درست و آموزه‌هاي لازم مهارت‌ زندگيِ قبل و بعد از ازدواج داده نشود، افزون بر آسيب مجرد ماندن بخشي از جوانان با آسيب اجتماعي و خطرناکتر ديگري به نام جدايي(طلاق) روبه رو خواهند بود. در ۱۰سال گذشته، بايد سالي يک ميليون و ۹۸ هزار نفر از جوانان ازدواج مي‌کردند، ولي کشور با چنين رخدادي مواجه نبود و هنوز خيل عظيمي از جوانان ازدواج نکرده‌اند.

به گفته وي، بسياري از اوقات اختلاف نظرها در خريد جهيزيه به اختلافات شديد خانوادگي تبديل مي شود که ناشي از نبود الگوي خريد جهيزيه است. به عبارتي جهيزيه حد معيني ندارد و هر خانواده اي براي خود الگويي دارد. هم چنين خريد جهيزيه در بسياري از نقاط کشور ما بعهده خانواده دختر است و اين فرهنگ، مشکلات بسياري را روي دوش خانواده ها مي گذارد.

تهيه جهيزيه ساده بر عهده کيست ؟

قرائي مقدم با بيان اينکه نداشتن امروزه عدم تمکن مالي پدر خانواده عروس، براي تهيه جهيزيه، مشکل بسياري از خانواده هاي ايراني است، افزود: اين فرهنگ نادرست که وظيفه پدر عروس، تهيه تمام لوازم زندگي زوج هاست، بايد تغيير کند. هم چنين توقعات بيجا، چشم و هم چشمي، تکبر و غرور يکي از طرفين، تحقير خانواده کم بضاعت از ديگر مشکلات تهيه جهيزيه توسط خانواده دختر است که گاه زمينه ساز مشکلات بعدي در زندگي خانوادگي مي شود.

ماحصل ازدواج، رشد فکري و عملي جوانان

«سيدمحمدرضا اکرمي»، نماينده مجلس نيز پيرامون پيامدهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي ازدواج‌هاي امروزي با بيان اينکه دين مبين اسلام تأکيد فراواني نسبت به ازدواج و خانواده داشته است به خبرنگار شبستان گفت: خداوند در قرآن کريم مي‌فرمايند: «ما همه موجودات را جفت قرار داديم تا پاسخگوي اين امر باشند.»، ازدواج و زندگي مشترک باعث رشد فکري، عملي و اندوختن تجربه براي انسان‌ها مي‌شود، اما امر به اين مهمي و گران‌شأني گاهي تحت تأثير مسايل غيراصولي قرار گرفته به طوري که اصل آن را خدشه‌دار مي‌کند.

وي با بيان اينکه مهريه و هزينه‌هاي جنبي و تشريفاتي از جمله عواملي هستند که اصل ازدواج را مورد خدشه قرار مي‌دهد، اظهار کرد: جشن شب زفاف و دادن وليمه در اين شب تنها جشني است که مستحب بوده و مورد تأکيد قرار گرفته است ولي اين هزينه‌ها توسط خانواد‌ه‌ها به تدريج افزايش پيدا کرده تا جايي که در اکثر مواقع در کوتاه‌ترين زمان منجر به طلاق و ازهم‌گسيختگي خانواده‌ها شده است.

تفهيم فلسفه ازدواج براي جوانان

اکرمي خاطرنشان کرد: ما بايد فلسفه ازدواج را براي جوانان مشخص و اصل ازدواج را براي آنها تسهيل کنيم تا بتوانند با ازدواج به موقع و آسان زندگي مشترک خود را آغاز کنند و از بسياري آسيب‌هاي اجتماعي نيز از اين طريق جلوگيري کنيم.

نماينده مجلس با اشاره به راهکارهاي ازدواج آسان خاطرنشان کرد: راهکار اول اين است که با توجه به اينکه خداوند متعال تمام موجودات از جمله انسان را جفت قرار داده نبايد نسبت به اصل ازدواج اشکال‌تراشي کرد، بلکه بايد گام اول را براي زندگي مشترک برداشت و مابقي را به خداوند سپرد.

وي تصريح کرد: راهکار دوم اين است که زندگي براي جوانان تفهيم شود، آنها بايد بدانند زندگي به فرش، مبل و لوازم خانگي نيست بلکه زندگي به فهم و فکر، اخلاق، انسانيت و تحمل يکديگر است که بهترين عاملش ازدواج موفق است.

انبيا بهترين الگو براي زندگي جوانان

اکرمي يادآور شد: راهکار سوم براي ازدواج جوانان، توجه به الگوهاي اسلامي و موفق است، تا با سرمشق‌گيري از آنها زندگي موفقي براي خود داشته باشند، خداوند متعال، پيامبر اکرم (ص) را بهترين اسوه و مقتدا براي انسان‌ها معرفي کردند. بهتر است جوانان با رعايت اصول زندگي چنين الگوهاي الهي زندگي خوبي را براي خود رقم بزنند و از وارد شدن در حاشيه پرهيز کنند، زيرا اين امر موجب تحت تأثير قرار گرفتن متن زندگي مي‌شود.

به گفته اين عضو کميسيون فرهنگي مجلس، امروزه در شهر تهران و شهرستان‌ها مؤسساتي به نام مؤسسه خيريه راه‌اندازي شده است که جوانان را در امر ازدواج ياري مي‌کنند، بنابراين افراد مي‌توانند با مبلغ اندک و همکاري اين مؤسسات اقدام به ازدواج و آغاز زندگي مشترک کنند.

پرهيز از خريد وسايل غير ضروري

وي خاطرنشان کرد: برخي از تجهيزات خانگي که در جهيزيه عروس‌خانم‌ها گنجانده مي‌شود نيازي به استفاده از آنها در آغاز زندگي وجود ندارد، بلکه در زمان بچه‌دار شدن بيشتر براي اين لوازم مورد استفاده قرار مي گيرد، پس بهتر است از خريد اين وسايل اضافي و غيرضروري در ابتداي زندگي پرهيز شود که نه بار اقتصادي براي خانواده‌ها داشته باشد و نه موجب مشکلات ديگر در زندگي شود.

اکرمي با بيان اينکه زندگي اشتراک دو روح، دو فکر، دو فهم، دو استعداد و دو خواسته است، تصريح کرد: اگر اين موارد در زندگي زناشويي پررنگ شوند، زوج‌هاي زندگي موفقي خواهند داشت.

افزايش يک ششمي طلاق در جامعه

وي با بيان اينکه آمار طلاق در جامعه به يک ششم رسيده است، اظهار کرد: باعث و باني اصلي افزايش طلاق در جامعه منصرف شدن از اصل زندگي به دليل مسايل حاشيه‌اي و بي‌اهميت است، به اعتقاد بنده ما بايد متن زندگي را از ديد قرآن کريم براي مردم بازگو کنيم تا بيش از اين شاهد افزايش مشکلات نباشيم.

اکرمي با اشاره به اينکه مبلغ وام‌هاي ازدواج بعد از هدفمندي يارانه‌ها افزايش پيدا کرده است، افزود: ولي باز هم افزايش وام‌هاي ازدواج با اين هزينه‌هاي حاشيه‌اي و تشريفاتي جوابگوي نيازهاي جوانان نيست، بلکه بايد اقدامات اساسي‌تري صورت گيرد.

وي يادآور شد: سؤال بنده از خانواده‌ها اين است، زماني که آنها زندگي مشترک خود را آغاز کردند چه چيزي داشتند؟ پس چرا اين قدر هزينه‌هاي ازدواج را براي فرزندانشان سنگين و بالا مي‌گيرند؟ ديگر اينکه اين جهيزيه‌ها و هزينه‌هاي جنبي باعث مخدوش شدن اصل ازدواج مي‌شود که اين خود جفا در حق آنها است، ما بايد کاري کنيم که اصل ازدواج مقرون به صرفه و صلاح نباشد.

حرف آخر

با شنيدن اين سخنان مي توان گفت، متأسفانه الگوي جهيزيه اسلامي در جامعه ترسيم نشده است از اين رو براي خريد جهيزيه گرفتار الگوهاي غربي شده ايم. جا دارد تا کارشناسان علوم ديني و جامعه شناسان به ترسيم اين الگو بپردازند و زمينه ازدواج آسان را فراهم کنند.