پايگاه خبری تحليلی جهان نيوز 27 ارديبهشت 1399 ساعت 9:13 http://www.jahannews.com/news/727772/ریشه-اندیشه-های-التقاطی-خاتمی-چیست -------------------------------------------------- عنوان : ریشه ‌اندیشه‌های التقاطی خاتمی چیست؟ -------------------------------------------------- تحصیل در فلسفه غرب باعث شد نطفه ‌اندیشه سیاسی خاتمی با ترکیب «اسلام و لیبرال دموکراسی غربی» بسته شود.‌ اندیشه‌ای که بعدها به آرمان مبدّل گشت و سراسر زندگی سیاسی خاتمی را در خدمت خود گرفت. متن : به گزارش جهان نیوز، کیهان در گزارشی نوشته است: در مورد آثار تحصیل سید محمد خاتمی جوان، در رشته فلسفه در دانشگاه اصفهان و در دوره استبداد پهلوی چنین نوشته اند: در دانشگاه اصفهان بود که خاتمی در معرض اندیشه ها و نظریات غربی درباب آزادی و مسئولیت مدنی قرار گرفت و درباره امکان تطبیق این عقاید با آموزه های اسلام به مطالعه پرداخت. اگر خاتمی بعدها گفت مشروعیت همه حکومتها از مردم است از جان لاک آموخته بود که آنچه جامعه سیاسی را به وجود می آورد و سبب برقراری آن می شود، چیزی نیست مگر توافق عده ای از انسان های آزاد که می توانند با اکثریت عددی خود شناخته شوند. فقط همین عامل می تواند بنیانگذار حکومت مشروع باشد.(1) سید محمد خاتمی اگر روزی گفت آزادی از دین سؤال می کند و دین باید جوابگو باشد(2) به خاطر این بود که در طول تحصیلات آکادمیک خود، مفهوم آزادی را به عنوان ارزش مطلق و بی قید و شرط از ژان ژاک روسو وام گرفت. در فضای ملتهب از استبداد پهلوی، شنیدن و خواندن درباره آزادی نقش مردم در حکومت برای خاتمی بسیار گوارا بود. به ویژه که رهایی از استبداد آرمان او گشته بود. خاتمی هر چند طلبه علوم دینی نیز بود، اما حوزه های علمیه در دوران قبل از قیام امام خمینی(ره) علاقه چندانی به امور سیاسی نشان نمی دادند و برنامه مدونی برای به زیر کشیدن حکومت سلطنتی نداشتند. این بود که با توجه به صبغه خانوادگی و تحصیلات حوزوی، و همچنین بافت مذهبی کشور ایران، تحصیل در فلسفه غرب باعث شد نطفه اندیشة سیاسی خاتمی با ترکیب اسلام و لیبرال دموکراسی غربی بسته شود. اندیشه ای که بعدها به آرمان مبدّل گشت و سراسر زندگی سیاسی خاتمی را در خدمت خود گرفت.(3) دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان در سال 1337، تأسیس شده بود و هنگام ورود خاتمی به این دانشکده تنها هفت سال از آغاز به کار این دانشکده می گذشت. رشته فلسفه نیز در سال 38 39 به این دانشکده اضافه شد و در سال 1347 به محل موقت خود در خیابان هزارجریب انتقال یافت. در این دانشکده هم اکنون نیز دروس و آثاری از قبیل فراسوی ساختارگرایی از میشل فوکو ترجمه حسن بشیریه، دانش و قدرت نوشته میشل فوکو، متافیزیک حضور اثر ژاگ دریدا، ساختار و تأویل متن، پست مدرنیته و پست مدرنیسم، شکاف اندیشه جنگل، نوشته گارودی ترجمه باقر پرهام، فلسفه هگل نوشته حمید عنایت، هگل و جامعه مدرن و... تدریس می شود! محمدرضا تاجیک از متفکران گروه دوم خرداد و عناصر دولت اصلاحات درباره اندیشه سیاسی خاتمی و برگرفتگی آن از گفتمان اندیشمندان غربی چون فوکو، لاکلا، میلز، پل ریکور، و... می نویسد: اندیشه سیاسی خاتمی، صرفا در پهنه جغرافیای مشترک میان سنت و مدرن، دیانت و سیاست، قدرت و معنویت، قدرت و نظارت، جامعه مدنی و مدینه النبی، دین و دموکراسی، تغییر و ثبات، آزادی و عدالت، آزادی و دین، آزادی و قانون، فرد و جمع، کثرت و وحدت و اکثریت و اقلیت قابلیت تئوریزه شدن دارد.(4) و این زوجیّت اصطلاحات در کنار یکدیگر، نتیجه همان اندیشه ای است که از ترکیب اسلام و لیبرال دموکراسی غربی در او شکل گرفته بود. خاتمی به واسطه تحصیل در رشته فلسفه و آشنایی با اندیشمندان غربی و نظریات آنان، مشرق را نقطه عشق و جان می دانست ولی غرب را نقطة عقل و خرد و لذا انسان ملتقای مشرق جان و مغرب عقل را تدوین کرد! مجزا دانستن مفاهیمی چون آزادی و دموکراسی از اسلام و تلاش برای هم آوا و هم پوشانی آنها با اسلام، عقل از وحی و مردم سالاری از دین و سنجاق کردن آنها به یکدیگر، یکی از نشانه های انحراف و غرب زدگی و عدم شناخت اسلام است. در واقع همان راهی که منوّرالفکران دوران قاجار همچون ملکم خان و آخوندزاده و امثال آنها برای پروتستانتیزم اسلامی طی می کردند، امثال خاتمی با صبغه اسلامی بیشتر، دنبال کردند و این امر حاصل تحصیل و دلدادگی به آراء و تفکرات اندیشمندان غربی در طول تحصیل و اقامت در غرب بود. در جریان رفراندوم تعیین نظام جمهوری اسلامی، روشنفکران دانشگاهی و ملی گراها، پیشنهاد جمهوری اسلامی دمکراتیک را در برابر جمهوری اسلامی پیشنهاد امام خمینی مطرح کردند. حضرت امام در پاسخ این پیشنهاد، به معانی مختلف دموکراتیک در نزد ملت ها در طول تاریخ اشاره کرده و کنار اسلام قرار دادن آن را به معنای تهی بودن اسلام از دموکراسی و اهانت به اسلام می دانستند: اسلام- این قدرت معنوی- تا توانستند راجع به جمهوری اسلامی مخالفت کردند، جمهوری باشد، اسلامش دیگر می خواهیم چه کنیم!! جمهوری دمکراتیک باشد، اسلامش نباشد. آخرش که آن خوب خوبهاشان صحبت می کرد، جمهوری اسلامی دمکراتیک. ملت ما این را قبول نکرد. گفتند ما همان، آنکه ما می فهمیم اسلام را می فهمیم. از جمهوری هم می فهمیم چیست؟! اما دمکراتیکی که در طول تاریخ، پیراهنش عوض کرده، هر وقت یکی را. الآن این دمکراتیک در غرب یک معنا دارد و در شرق یک معنا دارد و افلاطون یک چیزی می گفت و ارسطو یک چیزی می گفته. این را ما نمی فهمیم. ما یک چیزی که نمی فهمیم چه ادعایی داریم که ذکرش بکنیم و رای نمی توانیم به آن بدهیم. آنی که می فهمیم، ما اسلام را می دانیم چی هست. یعنی می دانیم که یک رژیم عدل است. البته نه اینکه می دانیم، خوب ما که اسلام را نمی دانیم واقعا، رژیم عدل است می دانیم. این عدالت است در آن حکامی که در صدر اسلام بودند. مثل علی بن ابی طالب فهمیدیم چکاره است، چه می کند. و جمهوری هم معنایش را می فهمیم که باید ملت رای بدهند. اینها را قبول داریم. اما آن دمکراتیکش را، حتی پهلوی اسلامش بگذارید، ما قبول نداریم. علاوه من این را در یکی از حرفهایم گفتم که اینکه ما قبول نداریم برای اینکه این اهانت به اسلام است. شما این را پهلویش می گذارید معنایش این است که اسلام دمکراتیک نیست. و حال آنکه از همه دمکراسی ها بالاتر است اسلام. از این جهت ما این را قبول نمی کنیم. اصلاً شما پهلوی این بگذارید، مثل این است که بگویید که جمهوری اسلامی عدالتی. این توهین به اسلام است برای اینکه عدالت متن اسلام است. از این جهت این را هم ملت ما قبول نکردند.(5) و لذا امام خمینی با صراحت و قاطعیت، تنها جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش را به رأی مردم گذاشتند. در مورد مردم سالاری دینی نیز رهبر معظّم انقلاب اسلامی همین نظر را مورد تأکید قرار دادند: نباید اشتباه شود، این مردم سالاری به ریشه های دموکراسی غربی مطلقا ارتباط ندارد. این یک چیز دیگر است. اوّلا مردم سالاری دینی دو چیز نیست، این طور نیست که ما دمکراسی را از غرب بگیریم و به دین سنجاق کنیم تا بتوانیم یک مجموعه کامل داشته باشیم؛ نه، خود این مردم سالاری هم متعلق به دین است.(6) در جای دیگر ریشة مشروعیت حتی رای مردم در نظام اسلامی را با رفراندوم در دموکراسیهای حاکم در دنیا متفاوت اعلام کرده و می فرمایند: در اسلام آنچه ما به عنوان حاکمیت اسلامی شناخته ایم و امروز هم بنای کلّی این جامعه بر آن قرار دارد، مردم سالاری دینی است که با دموکراسیهای رایج دنیا در بنیاد اختلاف دارد. ریشه مشروعیت رای مردم در دموکراسیهای رایج دنیا اساسا با مشروعیت رای مردم در نظام مردم سالاری اسلامی که ما به دنبال آن هستیم و آن را حکومت اسلامی و حاکمیت اسلام به حساب می آوریم، متفاوت است.(7) این بیانات و مشابه آنها درست در زمانی مطرح می شود که دولت اصلاحات سرکار بوده و صاحبان تفکر لیبرالیستی و سکولاری در روزنامه های زنجیره ای و در محافل مختلف، در صدد القاء ترکیب اسلام با لیبرال دموکراسی غربی بودند. پانوشت ها 1- تاریخ فلسفه غرب، ج 2، ص 28، عبدالرحمن عالم 2- سایت خبری تحلیلی فردا، به نقل از ایسنا، 20/1/1389 3- سودای سکولاریسم، صص 51 و 52 4- دین، دموکراسی و روشنفکری در ایران امروز، ص 79 5- صحیفه امام، ج 11، صص 458 و 459 6- بیانات در دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی، 12/9/1379 7- بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری، 13/12/1381